340 HET ZEVENVOUDIG WERELDRAADSEL. 



haar eigen kracht tot de bezielde natuur , tot den mensch te ontwikkelen. 

 Yelen denken er evenwel in den tegenwoordigen tijd anders over. 

 Sommigen gaan zelfs zoover (en bij een oppervlakkig publiek vinden 

 zij een gretig gehoor), dat de natuurwetenschap hun inderdaad de woor- 

 den op de lippen schijnt te brengen , die beets spottend uitsprak : 



Het is een systema van schakels en lussen 

 En haken en oogen, geen speld kan er tusschen, 

 In 't stoflijk, in 't zeedlijk, in hemel en aard — 

 En daarmee zijn alle problemen verklaard! 



Gelukkig laten zich van tijd tot tijd meer bezadigde stemmen hoo- 

 ren , die den mensch binnen de perken van het gezond verstand trach- 

 ten terug te brengen i . Zulk een stem , en dat wel van een machtheb- 

 bende , is die van emil du bois-reijmond , hoogleeraar in de physiologie 

 aan de Universiteit te Berlijn , beroemd vooral door zijn onderzoekingen 

 omtrent dierlijke elektriciteit. 



Reeds in 1872 had hij te Leipzig, ten aanhoore van de keur van 

 Duitschland's natuur- en geneeskundigen, in eene redevoering over de 

 grenzen van de kennis der natuur, zijne denkbeelden ontwikkeld om- 

 trent datgene , waartoe de natuurwetenschap in staat is , en omtrent de 

 eindpalen, waar haar een "tot hiertoe en niet verder" wordt toege- 

 roepen. Naar zijne meening zou geen natuuronderzoek ons brengen tot 

 het begrip van hetgeen de stof en de kracht eigenlijk zijn, hoeveel 

 licht ook over de verschijnselen moge opgaan , die door bewegingen 

 van de stof worden te weeg gebracht. Evenmin zal eenige scheikundig- 

 ontleding, eenig mikroskopisch onderzoek of eenige andere wijze van 

 waarneming ons brengen tot de kennis van het bewustzijn , dat wel aan 

 de stoffelijke veranderingen in het zenuwstelsel gebonden is , maar daaruit 

 niet zal worden verklaard. Het slotwoord: "Ignorabimus" (wij zullen 

 het niet weten), waarmede hij zijn rede besloot, heeft korten tijd 

 nadat het binnen de wanden der gehoorzaal uitgesproken werd, door 

 de geheele wereld geklonken. 



Aan belangstelling in dat woord heeft het niet ontbroken ; immers 

 voor korten tijd zag eene vijfde vermeerderde en verbeterde uitgave 

 van deze rede het licht. Lof en berisping zijn den spreker in hooge mate 

 ten deel gevallen. De kritiek, zoo getuigt hij zelf, heeft alle toonen 

 aangeslagen. Velen prezen hem omdat hij trachtte het onverstand van 



4 Iu dien geest sprak o. a. Professor p. harting in het Album der Natuur 1869. 

 (Tets over Materialisme enz.) 



