HET ZEVENVOUDIG WERELDRAADSEL. 341 



den overmoed aan te toonen; immers waar men inziet, dat de natuur- 

 wetenschap nog in volslagen onkunde verkeert omtrent de stof, het 

 substraat van de verschijnselen , met welke zij zich bezighoudt , daar 

 zal men zich minder geneigd gevoelen de verklaring van verder af- 

 liggende verschijnselen op natuurkundig gebied te zoeken. Anderen 

 noemden zijn woord "den natuuronderzoeker van de negentiende eeuw 

 onwaardig", omdat het ontmoedigend en verlammend werken zou op 

 de zucht tot onderzoek; zelfs de gelijkstelling van de uitspraak "Igno- 

 rabimus" met de verklaringen van het onfeilbare Yaticaan en de zwarte 

 internationale bleef niet achterwege. Waartoe dweepzucht een mensch 

 van de negentiende eeuw al niet voeren kan ! ! 



Niet minder duidelijk sprak de Berlijnsche hoogleeraar zijne meening 

 omtrent den omvang der natuurkennis uit in de rede , welke hij den 

 8sten Juli 1880 hield in eene openbare vergadering van de koninklijke 

 akademie van wetenschappen te Berlijn, gehouden ter eere van den 

 verjaardag van leibnitz. Deze rede werd in den loop van dit jaar on- 

 der den titel "Die sieben Weltrathsel" uitgegeven, tegelijk met de 5de 

 uitgave van de redevoering den 14<len Augustus 1872 te Leipzig ge- 

 houden. Haar inhoud scheen mij belangrijk genoeg toe, dat ik voor 

 eene korte bespreking daarvan aan de redactie van het Album der 

 Natuur plaats in haar tijdschrift vroeg. 



Ook in dit opstel heeft du bois-reijmond zich ten taak gesteld aan 

 te wijzen, waar de mechanische wereldbeschouwing, die hij toegedaan 

 is , op ondoordringbare geheimen stuit , wanneer zij het wezen der wereld 

 tracht te verklaren. Sommigen van die moeielijkheden schijnen hem 

 volkomen onoplosbaar, voor andere hinderpalen bestaat er kans dat 

 zij eens uit den weg zullen worden geruimd. Aan de eersten wordt de 

 naam "transcendente moeielijkheden" gegeven. 



Het eerste raadsel, en dit wel van transcendenten aard, is 



1 Dr. paul harting (Album der Natuur 1881, bl. 121) vindt het te bejammeren j 

 dat du bois-reijmond zijn "Ignorabiinus" uitsprak. Zijne verwachting omtrent de toe- 

 komstige qntdekkingen , wat de betwiste punten betreft, is echter niet veel hooger ge- 

 spannen. Immers, hoewel hij onderstelt, dat de menschbeid in lateren tijd, van betere 

 werktuigen voorzien, in scherpzinnigheid en combinatievermogen meer geoefend, beproe- 

 ven zal een démenti te geven aan de verklaring van den duitschen natuuronderzocker , 

 erkent hij, dat het wel bij de poging blijven zal, dat de menschheid het beoogde doel 

 wel meer nabij zal komen, evenwel zonder het ooit te bereiken. Het is mij niet duide- 

 lijk, waarom Dr. paul iurting op dit standpunt, waar hij toch ook een onoverschrijd- 

 bare grens erkent, de uitspraak van du bois-heijmond bejammeren kan. 



