HET ZEVENVOUDIG WERELDRAADSEL. 343 



"een massa, die deelbaar is, ondanks het denkbeeld, dat aan zijn naam 

 "ten grondslag ligt, is voor de scheikunde, voor de mechanische gas- 

 theorie een uiterst nuttig verdichtsel. Een philosophisch atoom daaren- 

 tegen, een massa, die niet verder deelbaar is, is bij nadere beschou- 

 "wing een onding" *. Merkwaardig is de overeenstemming tusschen 

 deze woorden en die van Dr. hermann ulrici , hoeverre de wereld- 

 beschouwing van deze mannen overigens uiteenloopen moge. Laatst- 

 genoemde brengt het begrip der atomen tot een soort van begrippen, 

 die hij "Hülfs-" of Grimzbegriffe" noemt , en die dit eigenaardige heb- 

 ben , dat zij van den eenen kant een vereischte voor onze denkwetten 

 zijn , van den anderen kant echter het voorkomen hebben enkel van 

 postulaten van ons denken, van onmisbare begrippen, die niet conse- 

 quent kunnen worden toegepast , van enkel aanwijzing van iets , dat 

 onbekend is en toch noodwendig ondersteld moet worden 2 . Van waar 

 deze tegenspraak? Yolgens du bois-reijmond ligt haar oorzaak in ons 

 onvermogen , om ons iets anders te kunnen voorstellen dan datgene , 

 waarvan wij of langs den weg van onze zintuigen of door inwendige 

 ervaring kennis verkrijgen 3 . Daar nu de stof haar aanzijn alleen door 

 de verschijnselen aan onze zintuigen openbaart en wij omtrent het 

 blijvende in die verschijnselen geene ervaring verkrijgen , blijft dit 

 laatste altijd voor ons verborgen. 



Hetzelfde is het geval met de oorzaak der verschillende bewegingen , 

 waaraan gewoonlijk de naam "kracht" gegeven wordt. Beperken wij 

 ons weder tot een bijzonder geval : wij zien dat de verschillende lichamen 

 elkander aantrekken , maar het ligt weder voor ons in het duister , 

 waarom zij zulks doen. Nemen wij waar, dat twee lichamen elkander 

 in een sterkere mate aantrekken dan twee anderen, dan schrijven wij 

 dit hieraan toe, dat hun onderlinge afstand kleiner is dan die der 

 beide andere lichamen of dat hunne massa's grooter zijn, omdat wij 

 de wet kennen , die de aantrekkingskracht tusschen de verschillende 

 lichamen volgt. Het waarom van die wet , het waarom van het bestaan 

 der aantrekking op zich zelf is daarom niet opgehelderd. 



1 Die Grenzen des Naturerkennens , 1882, bl. 18 enz. 



2 "dass sie vou der einen Seite vollkommen denkbar, ja sogar deuknolhwendig, von 

 der anderen Seite dagegen als blosse Postulate an unser Denken , als geforderte , aber 

 unvollziehbare Gedanken, als blosse Bezeicbnung eines unerkanntcn und docb noth- 

 wendig vorauszusetzenden Etwas erscheinen." Ooit und die Natur 3 lt e Auflage, 

 S. 817, 1875. 



3 e. 1. S. 20. 



