350 HET ZEVENVOUDIG WERELDRAADSEL. 



De monistische verklaring van haeckel verklaart dus niet; de dua- 

 listische verklaring van leibnitz evenmin. Volgens deze laatste wordt 

 het bewustzijn verplaatst naar de Monade, die aan het lichaam mede- 

 gedeeld is en waarin Gods almachtige hand een reeks van gemoeds- 

 aandoeningen te voorschijn roept , die beantwoorden aan de indrukken , 

 door het lichaam ondergaan. Wetenschappelijk onverklaarbaar is het 

 bedoelde verband tusschen de indrukken , die de mensch ontvangt , en 

 de gewaarwordingen dientengevolge opgewekt. Hieruit volgt, dunkt 

 mij , dat de geheele mensch iets anders , iets meer is dan een verza- 

 meling van lichaamsdeelen , dat er bovendien iets in hem bestaat , wat 

 men nu eenmaal gewoon is geest te noemen. Daartoe behoort dan ook 

 het onbekende orgaan, waardoor wij zedelijke indrukken ontvangen, 

 door du bois-reijmond zelven "inwendige zin" genoemd. 



Heb ik telkens, over het vermogen van zinnelijke gewaarwording 

 handelende, het gezegde op den mensch toegepast, de reden daartoe 

 lag voor de hand. Dat het genoemde vermogen algemeen in het die- 

 renrijk is, omtrent de hoogere dieren weten wij zulks stellig, terwijl 

 de analogie er toe brengt, om het ook bij de lagere dieren te onder- 

 stellen. Het blijft evenwel zeer de vraag, in hoeverre het dier bewust- 

 zijn verkrijgt omtrent hetgeen het gewaarwordt. Het dier ziet, maar 

 weet het dat het ziet? geeft het zichzelven er rekenschap van? Het 

 is een hoogst moeielijk te beantwoorden vraag , voor hoeverre het be- 

 wustzijn bij de hoogere dieren tot zelfbewustzijn wordt. Als kind vangt 

 een mensch indrukken op en ondervindt gewaarwordingen , zonder er 

 van bewust te zijn. Het leert langzamerhand begrijpen dat het ziet, 

 het gaat langzamerhand indrukken vergelijken en kiest woorden om 

 zijne gewaarwordingen uit te spreken. Niet met volle overtuiging ziet 

 du bois-reijmond in het verstandige denken een zesde onbekende. 

 Of is de langzame overgang van de onbewuste gewaarwording bij het 

 kind tot het rijpe zelfbewuste nadenken van den volwassen mensch een 

 bewijs , dat het vermogen tot gewaarwording en dat om zijn verstand 

 te gebruiken in den grond één en hetzelfde vermogen is? Waar de 

 beroemde physioloog aarzelt op deze vraag beslist te antwoorden , zou 

 het van mij vermetel zijn , om dit te durven doen. Maar stel , dat het 

 zesde raadsel met het vijfde samenvalt , is het dan op zich zelf niet 

 wonderbaar, dat het hoogere zich uit het lagere ontwikkelt? Of wordt 



