352 HET ZEVENVOUDIG WERELDRAADSEL. 



dachten , de gewaarwordingen , de gevoelens , is kortom de geheele gees- 

 telijke mensch in laatste instantie afhankelijk van de stoffelijke veran- 

 deringen , die in de hersenmoleculen plaats hebben , dan is de mensch 

 aan een hoogst ingewikkelde machine gelijk. Men moge die achteruit- 

 zetting van het menschelijke betreuren, dat gevoel van jammer en 

 verdriet is weder niets personeels. Achting en eerbied , verontwaardi- 

 ging en verachting, vreugde en verdriet, zelfvoldoening , verantwoorde- 

 lijkheid en berouw hebben slechts een denkbeeldig bestaan. 



Daartegen verzet zich het bewustzijn, ook van den monist du bois- 

 reijmond. "Wil men ons doen aannemen, dat het een wet is, dat 

 "jaarlijks in Duitschland van de 100,000 briefkaarten een bepaald aan- 

 "tal zonder adres in de brievenbus wordt gebracht, welnu, dat feit 

 "laat ons koel , ook dan wanneer een wet de oorzaak er van zou zijn. 

 "Maar dat tevens een ijzeren natuurwet beveelt, dat jaar op jaar op 

 "100,000 inwoners een bepaald aantal dieven, moordenaars en brand- 

 stichters moet worden aangetroffen, daartegen teekent ons zedelijk 

 "bewustzijn met alle kracht protest aan." 



De wet van oorzaak en gevolg geldt hier niet onbeperkt. "Wanneer 

 "men uitgaat van de wet van het noodzakelijk verband tusschen oor- 

 "zaak en gevolg , dan komt men logisch voortredeneerende , met nood- 

 zakelijkheid tot de leer van het determinisme. Ik kan die leer niet 

 "wederleggen. Alleen is er, wanneer men haar aanneemt, geen sprake 

 "meer van zedelijkheid, van verantwoordelijkheid van den mensch. Dit 

 "is eenvoudig eene inconsequentie, daaruit voortvloeiende, dat elk ge- 

 "voelt dat er aan eene redeneering, die tot zulke uitersten voert, 

 "iets haperen moet." Zoo luidt het gevoelen van mijn eerbiedwaardigen 

 leermeester prof. hartlng. ' 



Hoe de schrijver van die Sieben Weltratlisel betoogt, dat de verkla- 

 ringen soms kunstig genoeg bedacht, niet volbrengen hetgeen zij vol- 

 gens hunne ontdekkers behoorden te doen , laat ik buiten behandeling. 

 Het was mij er hier om te doen, aan te toonen hoe de wereldopvat- 

 ting, die van de resultaten der natuurwetenschappen alleen uitgaat, 

 onvolkomen is. Waar de mechanische wereldbeschouwing bij monde 

 van één harer meest begaafde denkers zich zelve in strijd vindt met 

 een onbetwistbaar feit, schijnt zij mij haar eigen vonnis te onderteekenen. 



1 Wetenschap en Geloof, bladz. 47. 



