IETS OVER DE ETHNOLOGIE VAN EUROPA. 69 



ook te kort geweest ; om eene diersoort in eene andere te doen veranderen 

 is veel langer tijd noodig ; dit kan echter zeer goed geschied zijn in die 

 geologische perioden van duizenden en duizenden jaren, van wier bestaan 

 hebben thans niemand meer onkundig is. Zoo kunnen ook, — daar de 

 hooge ouderdom des menschelijken geslachts thans wel bewezen schijnt, — 

 gedurende veel langer tijdperken dan het historische is geweest , de ver- 

 schillende thans bestaande menschenrassen ontstaan zijn uit een of eenige 

 weinige oorspronkelijke rassen , en men gevoelt zelfs dat, wanneer men op 

 die wijze redeneert, van deze zijde althans niets tegen de afstamming van 

 alle menschen van slechts één menschenpaar schijnt te strijden. 



Ik heb zoo even , toen ik zeide , dat binnen den historischen tijd geen 

 menschenras in ligchamelijke eigenschappen en in verstandelijken en mo- 

 relen aanleg eenige wezenlijke veranderingen ondergaan had , nadruk ge- 

 legd op dat woord aanleg. Ik deed dit , omdat het ontwijfelbaar is , dat 

 de wijze, waarop zich die aanleg openhaart, veranderen kan, zooveel 

 veranderen zelfs , dat voor den oppervlakkigen waarnemer de geheele ver- 

 standelijke en morele natuur eens volks veranderd schijnt. De vooruitgang 

 der beschaving, de daarmede gepaard gaande ontwikkelingvan alle levens- 

 betrekkingen en de daaruit weder ontstaande veranderingen in zienswijzen, 

 opvattingen en denkbeelden zouden onmogelijke zaken zijn, indien niet 

 alleen de aanleg des menschen nooit veranderde , maar indien ook de rigting 

 waarin en de wijze, waarop zich die aanleg openbaart , voor geene wij- 

 ziging en verandering vatbaar was. Zulh eene psychische onveranderlijk- 

 heid treft men bij de dieren aan, en de veranderlijkheid in dit opzigt, die 

 den mensch eigen is , is juist datgene wat hem het meest van de dieren 

 onderscheidt en zoo ver boven deze verheft , dat hij inderdaad alleen in 

 ligchamelijk opzigt tot de dieren mag worden gerekend. De mogelijkheid 

 eener romanisering, eener germanisering, eener slavonisering , waarvan ik 

 in de beide eerste afdeelingen van dit opstel meermalen sprak — en waar- 

 van wij nu gezien hebben , dat zij zich niet enkel tot de taal bepalen , — 

 berust geheel op de mogelijkheid van veranderingen in de openbaring — 

 laat ik het zoo blijven noemen , — van den psychischen aanleg. Maar de 

 natuurlijke aanleg der volken blijft onveranderd, en hoe ik dit bedoel, moge 

 het volgende voorbeeld ophelderen. Bij een volk , dat een dichterlijken 

 aanleg bezit , zal die aanleg zich openbaren in dichterlijke producten , in 

 lied en gezang , maar ook in eene eigenaardige opvatting van vele gewone 

 zaken des levens en in vele in die opvatting haren grond hebbende hande- 



