HERSENEN EN ZIEL. 9 



dat cr uit beweging onmogelijk licht , onmogelijk warmte kan ontstaan ; 

 nu leert de natuurwetenschap bepaald , dat licht en warmte niets 

 anders dan bewegingsverschijnselen , bewegingen namelijk van den 

 aether, zijn! Onze tegenstanders geven hier blijk van groote onnaden- 

 kendheid. Is het inderdaad een der uitkomsten van de natuurweten- 

 schap , dat licht en warmte bewegingsverschijnselen zijn ? In geenen 

 deele. "Wat licht , wat warmte is , daarvan weet de natuurwetenschap 

 hoegenaamd niets af. Zij neemt slechts aan , bij wijze van hypothese 

 altijd , dat de gewaarwordingen van licht en warmte in den mensch ont- 

 staan onder den invloed van aether trilling en. Maar al zijn de aethertril- 

 lingen een der voortbrengende factoren van het licht , identisch met het 

 licht zijn ze in geenen deele. l^een , zal er lichtgewaarwording ont- 

 staan , dan is er nog vrij wat anders noodig , namelijk : vooreerst een 

 gezond oog en dan .... een zeker iets , dat wij „%ieV^ plegen te noemen. 

 En zoo komen wij weer terug op onze oorspronkelijke vraag : „is de 

 ziel een bewegingsverschijnsel, ja dan neen?" zonder dat wij tot hiertoe 

 gedrongen zijn deze vraag bevestigend te beantwoorden. 



Ziet iemand er heil in om te beweren , dat de zielsverschijnselen 

 zooal geen bewegingsverschijnselen , dan toch chemische verschijnselen 

 zijn , dan zien wij geen reden hem dat te verbieden. Verstaat 

 men namelijk onder „chemisch verschijnsel" niets anders dan eene weêr- 

 keerige werking tusschen twee zelfstandige wezens („atomen") , dan heb 

 ik er niets tegen , dat men de wisselwerking van de ziel met andere 

 wezens een chemisch verschijnsel noemt. 



Ten sterkste daarentegen moeten wij er tegen opkomen , zoo men de 

 zielsverschijnselen voor voortbrengselen , afscheidingsproducten van de stof 

 wil doen doorgaan. De zielsverschijnselen toch zijn eene soort van 

 krachten; ze oefenen als zoodanig in de wereld magt uit. Nu is het 

 onmogelijk , dat er ooit kracht door stof wordt voortgehragt , al kun- 

 nen ook de uitingen eener kracht onder den invloed van de stof wij- 

 zigingen ondergaan. 



Het zij mij vergund hier weer te geven eenige regelen , die ik jaren 

 geleden omtrent dit onderwerp schreef en die mij voorkomen de aan- 

 dacht van de materialisten wel waard te zijn. Ze luiden als volgt: 



„Sommigen zijn zóóver gegaan van te beweren, dat de ziel een af- 

 scheidingsprodukt van de hersenen is. De hersenen scheiden gedachten 

 af , zoo beweert cajil vogt , evenals de lever gal afscheidt. Dit be- 



