m ZIJN LEVEN EN WEEKEN GESCHETST. 61 



schillig zijn , of huygens zijnen Cosmotheoros geschreven heeft of niet , 

 voor zijnen levensbeschrijver is zulks in geenen deele het geval. In dit 

 geschrift leert men den schrijver nog van eene geheel andere zijde kennen, 

 dan uit zijne overige werken. Uit dezen spreekt tot ons alleen de man met 

 den scherpen vraarnemersblik , die de natuurverschijnselen naauwkeurig 

 gadeslaat , de man met het door veelzijdige kennis geoefend, verstand , dat 

 deze verklaart en het noodzakelijk verband tusschen oorzaak en gevolg 

 aantoont. Hier daarentegen openbaart zich htjygens aan ons ook van de 

 zijde van zijn gemoed. Hij vertoont zich hier als een „geheel man." 

 Hij is niet enkel natuuronderzoeker , maar ook natuurbeschouwer , een 

 levendig ^ bewonderaar der natuur , die hoogelijk ingenomen is met de 

 voortreffelijke orde en harmonie , welke in de geheele schepping heer- 

 schen. Komt hij tot het besluit , dat op andere hemelboUen ook planten 

 en dieren zijn , dan is het omdat de planten- en dierenwereld aan de 

 oppervlakte van onze planeet zoo heerlijk schoon zijn en daarin de wijs- 

 heid Gods zoo sterk doorstraalt. Meent hij , dat daarop ook zedelijke 

 en redelijke schepselen wonen , die ongeveer zoo handelen en denken als 

 wij , dan is het omdat hij de menschelijke zedewet en de rede zoo voor- 

 voortreffelijk acht , dat er geen tweederlei soort van zedewet of rede 

 denkbaar is. Wat hier op aarde onomstootelijk waar is , zooals de wis- 

 kundige waarheden , moet ook waar zijn door het geheele heelal. Wat 

 hier zonder eenigen twijfel zedelijk goed is , is ook goed voor alle tijden 

 en plaatsen en dus ook op andere werelden. 



Inderdaad , men kan dit geschrift niet lezen , zonder zich tot den 

 schrijver er van aangetrokken te gevoelen en tot de overtuiging te komen, 

 dat de man , die zoo schrijven kon , ook een edel mensch moet geweest 

 zijn , al plooit ook somtijds een glimlach de lippen , waar hij in de 

 schildering van den vermoedelij ken toestand der planeetbewoners verder 

 gaat dan ons, kinderen der skeptische negentiende eeuw, geoorloofd 

 toeschijnt. 



HuYGExs had den leeftijd van 66 jaren bereikt, toen dit geschrift vol- 

 tooid was , en hij had het reeds gedeeltelijk ter perse gezonden. Hij zoude 

 echter de uitgave niet beleven. Herhaaldelijk reeds had hij in den loop 

 der laatste jaren aanvallen van jicht en andere ongesteldheden onder- 

 vonden. Den 24sten Mei 1694 schreef hfxgens aan leibnitz en ver- 

 meldde in dien brief , dat hij wederom ongesteld was geweest en sedert 

 dien tijd een onregelmatige en tusschenpoozende pols had. Echter ging 



