DE IJSVOKMING. 123 



dan water , dat , hetzij een hoogeren , hetzij een lageren warmtegraad 

 bezit. Zulk een maximum van digtheid heeft daarentegen bij het zoute 

 water geen plaats. Hoe meer dit afgekoeld wordt, des te zwaarder 

 wordt het. Hierbij komt , dat het zoete water bijna altijd langzamer- 

 hand tot ijs bevriest , het zoute daarentegen gewoonlijk plotselijk. Legt 

 men namelijk een thermometer in een vat met zoet water , hetwelk 

 langzaam wordt afgekoeld , zoo zinkt de thermometer tot 0^ ; daarop 

 begint de ijs vorming en de temperatuur blijft onveranderd totdat al 

 het water tot ijs is overgegaan. Slechts als het watervat volkomen 

 stil staat en zorgvuldig tegen alle invallend stof beschut is , kan de 

 watermassa aanmerkelijk tot beneden het gewone vriespunt afgekoeld 

 worden. Maar dan bewerkt ook de geringste beweging van het water 

 of het kleinste zand- of ijskorreltje , dat in de vloeistof geworpen wordt, 

 eene plotselijke ijs vorming in het beneden het vriespunt afgekoelde 

 water en de^thermometer stijgt tot O" , tengevolge van de bij de ijsvor- 

 ming vrij gewordene warmte. Even zoo is het ook met zout water , 

 slechts met dit onderscheid , dat het eerst bij eene lagere temperatuur 

 tot ijs overgaat en dat men het zonder bijzondere voorzigtigheidsmaat- 

 regelen aanmerkelijk beneden zijn gewoon vriespunt kan afkoelen. 

 Als dan de bovenmate verkoelde vloeistof plotselijk omgeschud of een 

 stukje ijs er ingeworpen wordt, zoo volgt de ijsvorming plotselijk, 

 terwijl de temperatuur der vloeistof tot het eigenlijk vriespunt stijgt. 

 Met behoorlijke inachtneming van deze daadzaken, kan men de 

 verschijnselen, welke met de ijsvorming in verband staan, zeer ge- 

 makkelijk verklaren. Gedurende den herfst en den winter wordt 

 natuurlijk de bovenste waterlaag in rivieren , meren en zeeën afgekoeld. 

 Het koude water zinkt als het zwaardere naar den bodem en warmer 

 water stijgt in plaats daarvan naar boven , om evenzoo afgekoeld te 

 worden en wederom naar beneden te zinken. Deze circulatie duurt in 

 rivieren en meren zoo lang , totdat de geheele watermassa eene tempe- 

 ratuur van + 4' heeft aangenomen , maar dan blijft het nog meer afge- 

 koelde water als het ligtere op de oppervlakte , vormt voor het lagere , 

 warmere water eene beschermende bedekking en gaat eindelijk tot ijs 

 over. Daarom heeft de ijsvorming in meren en rivieren bijna altijd aan 

 de oppervlakte plaats. Maar geheel anders geschiedt dit daarentegen 

 aan de zeekusten. Daar het zoute water geen boven het vriespunt 

 liggend maximum van digtheid bezit , zoo wordt de afkoeling in de zee 



