226 HET STEENKOLEN-TIJDPEEK. 



d. i. verschillende wijzen van voorstelling van de schepping onzer aarde 

 en andere hemelbollen , de in orde brenging dier werelden , hare instand- 

 houding en de wetten , die daarbij optraden. Ik zeg , er vormden zich 

 verscliillende voorstellingswijzen , want hoe kon er eetiheid van teeke- 

 ning ontstaan , zoolang het standpunt verschilde , waaruit men de figuur 

 ontwierp? De subjectiviteit speelde hierbij eene hoofdrol. De natuur, 

 hoogst gebrekkig gekend , werd dan ook zeer kwalijk begrepen , 

 bekrompen opgevat en de Schepper — bij de meeste oude volken niets 

 anders dan de natuurkracht — uit die denkbeelden gevormd , moest bij 

 de verschillende gestalten , die Hij aannam , noodwendig verschillend zich 

 in de werkingen Zijner kracht openbaren. De mensch in zijn oorsprong, 

 wezen , bestemming , in zijne betrekking tot de natuur en de Godheid , 

 maakte een niet te missen element uit in het natuur- wijsgeerige 

 stelsel en ziedaar den oorsprong van het naauwe verband , dat er be- 

 staat tusschen de godsdiensten en de wereldbeschouwingen der volken. 

 De ontwikkeling van den Kosmos , gelijk zij voorkomt in de gewijde 

 schriften der Israëlieten, moest alzoo een karakter dragen^ onderschei- 

 den van het wereldstelsel der Grieken en Romeinen , en bij dezen ver- 

 schilde cle meening van die der Noormannen of Indiërs. Geen stelsel 

 kon echter den toets der kritiek doorstaan , zoo lang de methode , die 

 men had gevolgd , niet de ware was , zoo lang dus elk stelsel den stempel 

 droeg van de subjectiviteit des ontwerpers en de natuur zelf niet tot 

 uitgangspunt had gediend. De natuur zelf moest echter daartoe in de 

 eerste plaats worden bespied , tot hare geheime werkplaatsen moest men 

 doordringen om met de kennis van duizende feiten toegerust, de 

 wetten uit te vorschen , die haar voor eeuwen beheerschten , met de 

 omstandigheden, waarop deze toen inwerkten. Staan wij nu nog niet 

 op de hoogte , die ons veroorlooft alles reeds te overzien , alles reeds 

 te doorzien , alles reeds te weten , zulks geeft volstrekt geen regt tot 

 de uitspraak , dat wij thans , evenmin als vroeger , in staat zouden zijn 

 ons een op waarheid rustend oordeel over den gang der gebeurtenissen 

 aan te matigen. Het vele positieve in 't bezit der wetenschap geeft 

 regt tot veel positieve uitspraken. Het is de pligt der wetenschap 

 den juisten zamenhang te zoeken tusschen oorzaak en gevolg, opdat de 

 gevolgtrekking geelie zaken treffe , waarvan 't verband niet streng is 

 aangewezen. Op deze wijze is er in den laatsten tijd eene op zich zelf 

 staande wetenschap ontstaan , die , hoeveel gebrekkigs haar nog aan- 



