310 DE OUDEKDOM DER AAEDE. 



beweging ? Is hier overeenstemming tusschen gevolg en oorzaak ? Of 

 bestaat er eene gapende klove van onmetelijke diepte ? Al beweert men 

 ook , dat die klove aangevuld wordt door de tusschenliggende reeks van 

 oorzaken en gevolgen , toch moet men ten slotte altoos weer bij eene 

 blinde mechanisch werkende oorzaak aanlanden , als de diepste grond 

 van hoogst verstandige gewrochten. Is dat redelijk en aannemelijk ? 

 Toch leeren wij — dus beweert men nogmaals — aan de hand der 

 wetenschap zulk een organi.schen ontwikkelingsgang van al het levende 

 en bestaande op onze planeet en van deze zelve kennen , en wie kan 

 de feiten der ervaring en geschiedenis weerleggen of omverstooten ? 

 Gewis niemand ; maar 't is de vraag , of de wetenschap , terwijl zij de 

 feiten constateert , ze ook voldoende verklaart. En dit mag betwijfeld 

 worden , zoo lang zij eene hoogere oorzaak , die hoe dan ook op de 

 vorming der dingen inwerkt , buiten rekening laat. Met de aanneming 

 van zulk eene oorzaak beperken wij, 't is waar, onze wetenschap, daar 

 wij , niet in staat ons van haar aanwezen en werkzaamheid onmiddelijk 

 met onze zinnen te overtuigen , onze volkomene onkunde dienaangaande 

 moeten belijden. Maar in het tegenovergestelde geval, zoo we geen hoo- 

 ger oorzaak aannemen , is dan onze wetenschap alwetend en onbeperkt ? 

 Ook dan geldt hetgeen btjckle ergens zegt : „ Inderdaad , wat weten 

 wij eigenlijk? Wij spreken van de wet der zwaartekracht, en wij 

 weten niet , wat zwaartekracht is ; wij redeneren veel over behoud 

 en verdeeling van krachten , en wij weten niet , wat krachten zijn. — 

 "Wij praten in zelfbehagelijke onkunde van atomen , waaruit de stof 

 zou zijn zamengesteld , en ondertusschen weten wij noch wat atomen 

 zijn , noch wat stof is , ja wij weten niet eens , of werkelijk in den 

 gewonen zin van het woord stof kan gezegd worden te bestaan. In 

 één woord: wij hebben nog slechts de bovenste aardlaag losgewoeld, 

 de korst , de oppervlakte der dingen hebben we ter naauwernood aan- 

 geraakt." — Is het dan zelcer , is het w^^^wschap , kan men zeggen 

 te iveten , zoowel dat de natuur , of de stof alleen in en door zichzelf 

 bestaat zonder hooger oorzaak , als dat God aan de natuurwetten zoo- 

 danig onderworpen en vastgeklonken is , dat Hij daarbuiten en daar- 

 boven niets werken kan ? Of is beide iets anders dan eene hypothese ? 



