1 30 IETS OYEK MATEKIALTSME EN MATEEIALISTEN , 



niet verstaan. Maar ik wend mij alleen tot die vele gemoedelijken , 

 die , hoewel zich niet onvoorwaardelijk onderwerpende aan de uitspraken 

 hunner kerk en integendeel geneigd zijnde om den bolster weg te wer- 

 pen , mits slechts de kern bewaard blijve , met zekeren angst meenen 

 te bespeuren , dat godsdienst en daarmede zedelijkheid en alles wat 

 den mensch eigenlijk tot mensch maakt , gevaar loopen te bezwijken 

 voor den invloed van dien overal doordringenden geest van onderzoek , 

 welke niets ontziet , voor welken zelfs datgene wat aan anderen het 

 heiligste is niet veilig is , omdat hij slechts één doel kent : het streven 

 naar het kennen der waarheid , en hij niets als waarheid erkent dan 

 wat voor een eigenlijk gezegd bewijs vatbaar is. Dat die geest uitge- 

 gaan is van de beoefenaars der natuurwetenschappen , laat zich niet 

 ontkennen. Yan het oogenblik af dat corERNicus de meening uitsprak , 

 dat de aarde geen stilstaand ligchaam is , maar zich als andere planeten 

 rondom de zon beweegt , tot op den huldigen dag toe , is de natuur- 

 wetenschap in aanhoudenden strijd geweest met de heerschende kerkelijke 

 leerbegrippen. In onzen tijd hebben vooral de ontdekkingen op het 

 gebied der geologie daaraan eenen gevoeligen stoot gegeven , en thans 

 zijn het de biologische wetenschappen , welke dreigen eene geheele om- 

 keering van denkbeelden te weeg te brengen. Moeten wij ons daarover 

 verontrusten? Loopt de echte godsdienst gevaar, omdat het blijkt, dat 

 de kerk dwalingen heeft verkondigd? Moet zij en met haar de zede- 

 lijkheid bezwijken , waar de overtuiging zich vestigt , dat er overal eene 

 juiste verhouding en een onverbrekelijk verband bestaat tusschen oorzaak 

 en gevolg , en dat alle verschijnselen aan vaste , onveranderlijke wetten 

 gehoorzamen ? 



Ik geloof het niet. Het komt er echter op aan wat men onder gods- 

 dienst en zedelijkheid verstaat. Ik zal mij wel wachten daarvan hier 

 eene bepaling te geven , al ware het alleen omdat het hier zaken geldt , 

 die voor geene bepaling vatbaar zijn. Het is juist de fout der dogma- 

 tische rigting dat zij het gemoedsleven van den mensch binnen de enge 

 perken van in woorden gegeven bepalingen heeft willen besluiten en 

 zoo algemeen en objectief maken , wat uit zijnen aard altijd bijzonder 

 en subjectief is. Hij , wieus geweten hem niet zegt , wat zedelijk goed 

 en wat zedelijk kwaad is , en diensvolgens handelt , zal nooit een zede- 

 lijk mensch worden , al leest hij ook al de boeken over moraal. Hij , 

 wiens geest onvatbaar is voor het gevoel van het oneindige , het 



