IN VERBAND MET OPVOEDING EN ONDERWIJS. 131 



ideale , het goddelijke , zal nooit een waarlijk godsdienstig mensch zijn , 

 al verklaart hij ook in te stemmen met al de leerstellingen zijner 

 kerk , en al komt hij ook getrouw al de pligten na , die deze hem 

 voorschrijft. 



Dat de vrees als of de natuurwetenschap , omdat zij zich uit haren 

 aard alleen met de stof bezig houdt , noodzakelijk tot eene uitsluitend 

 materialistische wereldbeschouwing moet lijden, ijdel is, zal blijken, 

 wanneer wij eenige oogenblikken stilstaan bij de vraag, wat dan toch 

 eigenlijk materialismus is? Ik vrees, dat velen van hen, die dit woord ge- 

 bruikon om daarmede een blaam op anderen te werpen , daarover nog nooit 

 regt hebben nagedacht. Vermoedelijk zullen zij met materialismus bedoelen : 

 eene ontkenning van het bestaan van iets buiten de stof. Maar wat is 

 stof , materie ? Op deze eenvoudige vraag zal welligt menigeen verle- 

 gen zijn te antwoorden. Inderdaad is die vraag dan ook geenszins voor 

 eene gemakkelijke beantwoording vatbaar. Toch hangt daarvan alles 

 af. Zal men stof noemen alles wat eene zekere zwaarte heeft , dat wil 

 met andere woorden zeggen : door andere stof aangetrokken wordt ? 

 Zoo zouden wij eene eigenschap, die wij bij alle ons bekende stoffen 

 waarnemen , verwarren met het wezen der stof zelf. Men kan toch 

 zich eene stof denken , welke die eigenschap niet heeft. Beter voorze- 

 ker is de bepaling : stof is alles wat ruimte inneemt. Maar wat is 

 ruimte ? — Elk onderdeel van het heelal. — Goed , maar het heelal , 

 wat is dit ? En is dit heelal begrensd of onbegrensd , die ruimte eindig 

 of oneindig ? Ik doe die vragen slechts , zonder de minste poging tot 

 eene oplossing , niet alleen omdat ik geene philosopische verhandeling 

 schrijf, maar omdat hare beantwoording eene onmogelijkheid is. Wij 

 staan hier reeds dadelijk aan eene grens van ons menschelijk kenver- 

 mogen. Van het eindige hebben wij eene voorstelling , een begrip , 

 maar van zijne ontkenning , het oneindige , niet. Dit geldt zoowel 

 van den tijd als van de ruimte. Toch gevoelen wij , dat het ons even 

 onmogelijk is ons het heelal eindig , d. i. begrensd , als oneindig , d. i. 

 onbegrensd , te denken. 



Wij stuiten hier derhalve reeds bij den aanvang onzer overweging 

 op een bezwaar , dat ons noopt voorzigtig te zijn , vooral waar het geldt 

 een oordeel uit te spreken over personen , die , juist door den aard 

 hunner studiën , meer dan anderen over dergelijke vraagstukken hebben 

 nagedacht. De sterrekundige , die zijnen kijker naar het hemelgewelf 



9* 



