IN TEKBANB MET OrTOEDIITG EN ONDERWIJS. 133 



wegingen waarnemen , van welker bestaan wij nu of gelieel onkundig 

 blijven of waartoe wij alleen besluiten langs den weg der redenering , 

 op grond van indrukken door andere stof bewegingen op ons gemaakt , 

 die op het bestaan van die andere voor ons niet waarneembare stofbe- 

 wegingen wijzen. Het is echter zeer ligt mogelijk , ja men mag het 

 wel als nagenoeg zeker stellen , dat er bij dieren zintuigelijke gewaar- 

 wordingen bestaan , die wij menschen niet bezitten. Men wordt wel 

 gedrongen dit aan te nemen , wanneer men bij velen hunner organen 

 aantreft , die blijkens hun geheele maaksel niet anders dan zintuigen 

 kunnen zijn , hoe verschillend overigens ook van onze eigene zintuigen , 

 en tevens ook het nagaan van de bijzonderheden hunner levenswijze 

 ons de overtuiging geeft , dat zij middelen tot waarneming bezitten , 

 welke wij geheel missen. 



TJit een en ander moet men derhalve wel besluiten , dat de begrippen 

 van „stof" en van „het zinlijk waarneembare" geenszins geheel aan 

 elkander beantwoorden , dat hot eerste integendeel zich verder uitstrekt , 

 alhoewel het ons niet gegeven is , noch ooit zal zijn te zeggen : hoe 

 ver. Inderdaad wij menschen zijn , in weerwil onzer hooggeroemde 

 verlichting, zeer beperkte wezens. Dit wordt te dikwerf vergeten door 

 hen , die stoute stelsels bouwen op eenige weinige door de waarneming 

 geleverde feiten en meenen , dat de magt der logische gevolgtrekking 

 kan aanvullen wat nog aan de werkelijke kennis ontbreekt en welligt 

 immer ontbreken zal. Dit verwijt kan trouwens het minst gerigt wor- 

 den tot de natuurkundigen , die zeer goed weten , welke de jDcrken zijn , 

 aan de zintuigen gesteld , en deze bij de beoordeeling van den graad 

 van zekerheid der waarnemingen niet verzuimen in rekening te bren- 

 gen en zich in vele gevallen wél wachten zullen van uit het niet waar- 

 nemen van een zeker iets dadelijk en onherroepelijk te besluiten , dat 

 dit iets dan ook niet aanwezig is , evenmin als zij in wederom andere 

 gevallen uit den indruk op een zintuig altijd onmiddellijk zullen be- 

 sluiten , dat deze eene juiste voorstelling geeft van datgene wat dien 

 indruk teweeg brengt. Zij streven er derhalve naar zich aan de 

 heerschappij der zinnen , met andere woorden van de stof, zooveel 

 mogelijk te onttrekken. 



Naar mate de mensch op een lageren trap van ontwikkeling staat , 

 is hij meer de slaaf zijner zintuigen en zijn al zijne voorstellingen meer 

 zinnelijk. De geschiedenis der godsdiensten leert het ons , even als de 



