134 IETS OYER MATERIALISME EN MATERIALISTEN , 



vergelijkende beschouwing van het thans levende menschdom. Op den 

 eersten trap van het ontwaakte godsdienstig bewustzijn , hebben de 

 menschen altijd behoefte gevoeld om hunne vercering te wijden aan het 

 een of ander zigtbaar voorwerp : aan zon , maan of andere hemellig- 

 chamen , aan dieren, aan beelden, hoewel door menschenhanden gemaakt. 

 De fetisch van den neger , ofschoon dikwerf slechts een stuk steen of 

 hout , is voor hem het zinnebeeld eener hoogere magt , die hem goed 

 of kwaad kan doen, en die hij op zijne wijze vereert, al ontziet hij 

 zich dau ook niet zijnen fetisch te kastijden, wanneer deze zijne wen- 

 schen niet vervult. Eeeds op merkelijk hoogeren trap voorzeker staat 

 de IS'oord-Amerikaansche Indiaan , die den Manitoe , den Groeten Geest , 

 vereert , zonder daarvan een stoffelijk beeld te maken , dat zijne oogen 

 aanschouwen kunnen , en die bovendien aan een leven na dit leven gelooft , 

 maar wiens stoffelijke , zinnelijke voorstellingen zich toch nog verraden in 

 zijne voorzorg om bij het lijk van zijnen stamgenoot diens tomahawk , boog 

 en pijlen en een voorraad voedsel te voegen , opdat , wanneer de overledene 

 in de groene jagtgronden aan gene zijde van het groote water zal zijn aan- 

 gekomen , hij de middelen zal bezitten om daar zijn leven voort te zetten. 



AVij behoeven trouwens ons niet tot nog half wilde volksstammen te 

 wenden , om bewijzen te zoeken voor die behoefte van den menschelijken 

 geest. Ook in onze verlichte christelijke maatschappij zijn zij in over- 

 vloed te vinden. Al is het geloof aan eene ligchamelijke opstanding 

 ook te zeer geschokt door hetgeen de eenvoudige waarneming leert , 

 dan dat velen onder de meer verlichten het nog koesteren , toch kan 

 niemand zich het leven hiernamaals anders voorstellen , dan onder zin- 

 nelijke , stoffelijke vormen. Men spreekt van „het wederzien" der over- 

 ledene geliefden, — en hoevelen zijn er niet, die dit woord in zijne letter- 

 lijke beteekenis opvatten ! 



De katholieke kerk heeft die behoefte van den menschelijken geest 

 goed begrepen. Zij is een groot deel harer magt over de minder ont- 

 wikkelden juist daaraan verschuldigd. Beelden en schilderijen komen 

 aan het voorstellingsvermogen te hulp. Zij zijn slechts afbeeldingen , 

 „zinnebeelden" van het onzinlijke , maar wie weet niet, dat die zinne- 

 beelden , zij het dan ook tegen de eigenlijke bedoeling dier kerk , dikwerf 

 eindigen met ware afgodsbeelden te worden , waaraan men zelfs wonder- 

 dadige vermogens toekent ! 



De leus der protestantsche kerken was en is: ;,Weg met die zinne- 



