IN VERBAND MET OPVOEDING EN ONDERWIJS, 135 



beelden , God is een geest , en wie Hem wil kennen , moet Hem kennen 

 in geest en in waarheid." Derhalve naakte kerkmuren , geenerlei 

 praalvertooning , niets dat de aandacht afleidt van het levende woord 

 des predikers. Een groote vooruitgang voorwaar ! Maar heeft men 

 daarmede de zinnelijke voorstellingen , die het woord wekt , ook ge- 

 weerd ? In geenen deele. Ieder bcproeve zich zelven , en hij zal 

 bevinden, dat zij van zelve bij hem oprijzen. Wie trouwens kan zich, 

 zelfs slechts bij benadering , God voorstellen gelijk Hij werkelijk is ! 

 "Wij ontleden Zijn wezen in eigenschappen , maar ontleenen deze aan den 

 mensch. Een volmaakt , maar onstoffelijk mensch , ziedaar het beeld , dat 

 de meesten zich van God maken, zoodra zij trachten Hem als een persoon- 

 lijk wezen , als schepper en bestuurder van het heelal te denken. 



Elk die over dit punt heeft nagedacht en eenigermate bekend is met 

 de geschiedenis der godsdienstige begrippen , weet , hoe deze vermensche- 

 lijking van God , dit anthropomorphisme , de bron is van eene menigte 

 van tegenstrijdige voorstellingen , die noodwendig moeten ontstaan , omdat 

 het ideaal van volmaaktheid voor den eenen mensch niet geheel hetzelfde 

 is noch kan zijn als voor den anderen. De meeste twisten , die in de 

 kerk ontstaan zijn , waren het gevolg daarvan , dat de een aan de eene , de 

 ander aan eene andere der Goddelijke eigenschappen het overwigt toekende. 



Men strijdt over de vraag , of God in of buiten de natuur is , over zijne 

 immanentie of transcendentie , en grondt daarop stelsels , die men als 

 theïstische , pantheistische en panentheistische onderscheidt , zonder te 

 bedenken , dat die vraag , waar het een geestelijk , onstoffelijk wezen 

 geldt , geheel ijdel is en alleen den nog onder het stof bedolven zin des 

 vragers verraadt. Ik zal hierover niet uitwijden , evenmin als over de 

 zonderlinge voorstellingen , die men zich gemaakt heeft en velen zich 

 nog maken van het werkend beginsel in den mensch , dat men zijn „ziel" 

 noemt. Hoe velen hebben niet gezocht naar de eigenlijke zitplaats van 

 die ziel , als ware het naar den telegraphist , dien men verwacht in het 

 telegraafkantoor te vinden ! En toen men hem nergens vond , toen 

 waren er , die niet besloten , dat hij ook niet te vinden is , eenvoudig 

 omdat het onstoffelijke geen bepaalde plaats in de ruimte kan innemen , 

 maar dat zijn woning zoo klein is , dat deze aan onze zintuigelijke waar- 

 neming ontsnapt, en zij noemden deze het „centraalatoom." 



Het zij genoeg dit hier even te hebben aangestipt, ten bewijze dat 

 al onze denkbeelden aangaande God en het geestelijk beginsel in den 



