1 38 IETS OVER MATERIALISME EN MATERIALISTEN , 



worden vergeleken, opdat daaruit, langs den Aveg der redenering, 

 der inductie , hoogere en algemeenere waarheden worden afgeleid. 

 Zoo verkrijgt men eene gemeenschappelijke verklaring van een zeker 

 aantal feiten of verschijnselen en noemt dit eene theorie , wanneer er 

 weinig of geen reden meer bestaat om aan de juistheid der opvatting 

 te twijfelen , en eene hypothese , wanneer er integendeel nog grond voor 

 twijfel overblijft , die alleen door voortgaand onderzoek kan worden 

 weggenomen. De tot de eerste klasse behoorende natuuronderzoekers 

 loopen voorzeker oneindig minder gevaar van te dwalen , dan die der 

 tweede , maar alleen omdat zij zich zelven beperken binnen den zeer 

 engen kring, dien hun oog dadelijk overziet. Uit den aard der zaak 

 kan men dus van hen niet verwachten , dat zij ooit zullen trachten 

 met hunne gedachten het gebied der stoffelijke wereld te overschrijden. 

 Anders is het met hen , die op wijsgeerige wijze de natuurwetenschap 

 beoefenen. Als van zelve worden zij door den gang hunner studiën 

 en onderzoekingen gewoon aan het vormen van abstracte voorstellingen 

 en daaruit afgeleide gevolgtrekkingen. Zij maken zich alzoo die heb- 

 belijkheid eigen , welke de eerste voorwaarde is om eenigermate het 

 stof af te schudden , dat de vrije werkzaamheid van onzen geest belem- 

 mert. Het duidelijkst voorbeeld levert ons de wiskunde , die noodza- 

 kelijke grondslag voor de geheele natuurwetenschap. Zij beweegt zich, 

 voor zoo ver zij zuivere wiskunde is , geheel buiten het gebied der 

 stoffelijke wereld. Onze zintuigen doen ons alleen ligchamen kennen; 

 de wiskundige denkt eene der drie afmetingen weg en komt zoo tot de 

 voorstelling van een vlak ; ook de tweede afmeting wordt door hem weg- 

 gedacht , en hij houdt een lijn over ; eindelijk verdwijnt in zijne gedachte 

 ook de derde afmeting , en alleen de twee punten aan de beide uiteinden 

 der lijn blijven voor het oog zijner verbeelding bestaan , maar zonder dat 

 deze de allergeringste grootte hebben. Zij zijn niets, en toch spreekt 

 de wiskundige van hun bestaan en heeft volkomen regt om dit te doen. 

 Een ander voorbeeld. Millioenen malen hadden de menschen ligcha- 

 men zien vallen , zonder naar het waarom daarvan te vragen. Galilei 

 stelde die vraag. Alleen onderzoek, gegrond op waarneming kon haar 

 oplossen. Maar waarneming alleen en op zich zelve was niet voldoende ; 

 deze leverde alleen de feiten. Alleen door hunncj onderlinge vergelij- 

 king kon men verder komen ; het wezenlijke van het verschijnsel moest 

 daardoor geabstraheerd worden van het niet wezenlijke. Of b. v. de 



