IN VEEBAND MET OPVOEDING EN ONDERWIJS. 141 



pen is. Bij haar kan van de eerste der drie gestelde mogelijkheden geen 

 sprake meer zijn. Doch naar mate de verschijnselen zamengestelder 

 worden , met andere woorden naar mate de in werking tredende oor- 

 zaken talrijker zijn , naar die mate klimt de moeijelijkheid om de wetten, 

 waaraan de verschijnselen gehoorzamen , te ontdekken niet alleen , maar 

 ook hetzij in woorden of in wiskunstige taal zoo uit te drukken , dat 

 zij op alle daaronder behoorende gevallen toepasselijk zijn. Dit bezwaar 

 begint zich reeds te doen gevoelen in onderscheidene gedeelten der 

 physica , der meteorologie enz., maar neemt in groote mate toe in die 

 wetenschappen , welke de leer van het leven tot onderwerp hebben. 

 Dat ook alle levensverschijnselen van dieren en planten volgens vaste 

 wetten plaats grijpen , dat zij slechts uitingen zijn van gelijksoortige 

 krachten als die buiten het levend ligchaam, maar welke hier onder 

 alleen daaraan eigene omstandigheden in werking treden , is door het 

 onderzoek der laatste jaren boven eiken redelijken twijfel verheven. 

 Maar het is er nog verre, zeer verre af, dat wij de wetten van dit 

 leven even goed kennen als die van den loop der hemelligchamen. Hier 

 moet men zich nog dikwijls vergenoegen met het afleiden van een voor- 

 loopigen „regel" uit de onderlinge vergelijking van een aantal feiten. 

 Die regel kan eerst tot wet worden , wanneer niet enkel het oorzakelijk 

 verband der verschijnselen daardoor verklaard wordt , maar men ook 

 daaruit gevolgen kan afleiden , die altijd door de uitkomst bewaarheid 

 worden en noodzakelijk moeten worden. Zoo b. v. is het een wet , dat 

 organische ligchamen water noodig hebben om te kunnen leven en groei- 

 jen, niet alleen omdat water een bestanddeel van alle levende planten 

 en dieren uitmaakt , — want dit zoude op zich zelf nog geenszins 

 een voldoende grond zijn , — maar omdat wij ons het leven niet zonder 

 stofwisseling , en stofwisseling niet zonder water denken kunnen. Maar 

 wanneer iemand uit de ondervinding , dat alle hoogere dieren en planten 

 sterven , wanneer zij volkomen uitdroogen , nu ook het algemeene besluit 

 had willen afleiden , dat bij volkomen gemis aan water alle georgani- 

 seerde wezens noodzakelijk sterven moeten , d. i. niet alleen ophouden 

 te leven , maar de levensvatbaarheid verliezen , dan zoude hij door cene 

 ruimere ervaring gelogenstraft zijn geworden , welke leert , dat er in- 

 derdaad organische wezens zijn , die volkomen kunnen uitdroogen , 

 zonder op te houden levensvatbaar te zijn , daar zij bevochtigd wordende 

 tot het leven terugkecren. Het eerste is eene wet, het tweede was 



