142 IETS OTEE MATERIALISME EN MATERIALISTEN , 



slechts een regel. Waarheid is het , dat dit verschil tusschen regel en 

 wet niet altijd genoeg wordt in het oog gehouden , en dat het niet 

 zelden gebeurt , dat voor wet verklaard wordt , wat niet meer dan 

 regel is. Eegels nu laten uitzonderingen toe , wetten nooit. 



Doch al moge het ook in sommige gevallen gebeurd zijn , dat hetgeen 

 men voor eene natuurwet uitgaf , later bleek niet vast te staan , dit 

 bewijst alleen , dat ook natuuronderzoekers , — en wie zal het betwij- 

 felen , — feilbare menschen zijn. Zij kunnen elk voor zich dwalen , 

 en erkennen tevens nederig , dat het veld der natuurverschijnselen , dat 

 nog braak ligt, onafzienbaar groot is in vergelijking van het gedeelte, 

 dat reeds op voldoende wijze bearbeid en het eigendom der wetenschap 

 geworden is. Toch mogen zij met eene zekere voldoening terugzien op 

 den reeds afgelegden weg , waarlangs menige vrucht gerijpt is , waardoor 

 niet enkel het stoffelijk welzijn der maatschappij bevorderd , maar 

 waardoor ook allengs helderder begrippen omtrent onstoffelijke zaken 

 ingang beginnen te vinden. 



Welligt werpt men mij hier echter tegen, dat juist in de rijen der 

 natuurkundigen het materialisme zijne ijverigste verdedigers heeft ge- 

 vonden. Het is zoo , maar ten deele is dit te verklaren uit de onver- 

 mijdelijke reactie tegen de bekrompene theologische begrippen , die 

 lang algemeen gangbaar zijn geweest. Het materialisme toch van onzen 

 tijd is iets geheel anders, dan het materialisme der encyclopaedisten 

 van de vorige eeuw. Toen was het ligtzinnige spot, thans is het eene 

 ernstige , op wetenschappelijke gronden steunende polemiek , waarmede 

 verouderde begrippen worden aangevallen. Onder die begrippen zijn 

 er , gelijk wij boven zagen , die in werkelijkheid veel materialistischer 

 zijn dan die, welke men daarvoor trachtte in plaats te stellen. Te 

 ontkennen is het echter niet, dat sommigen uit een soort van overmoed , 

 die tot eenzijdigheid voerde , zich hebben laten verleiden om , gelijk 

 het Duitsche spreekwoord zegt: „das Kind mit dem Bade auszuschütten." 



Men heeft zich echter daardoor een onnoodigen schrik laten aanjagen. 

 Ten allen tijde zijn er van die „enfants terribles" geweest, die door 

 hunne voorbarigheid eene overigens goede zaak in de waagschaal stel- 

 den. Zij kunnen dit echter slechts tijdelijk doen. Aanvankelijk vinden 

 zij vele onvoorwaardelijke volgers, die, zonder verder na te denken, 

 „eureka, eureka" roepen. «Dan echter volgt de periode van kalme over- 

 weging in den boezem der nieuwe school zelve. Men ontdekt de 



