IN VERBAND MET OPVOEDING EN ONDERWIJS. 143 



leemten , die er zoowel nog in de kennis als in den gang der redenering 

 bestaan , en keert tot gematigder denkbeelden terug. Veel gerucht heeft 

 de uitspraak van een bekend physioloog gemaakt : „ zonder phosphorus 

 geene gedachten." Waarlijk men heeft haar te veel eer bewezen. Die 

 phrase is volkomen waarheid , in zoo verre als zij het feit constateert , 

 dat bij het denken de phosphorus , die in de hersenen bevat is , eene 

 oxydatie ondergaat. Maar met volkomen gelijk regt zoude men kunnen 

 zeggen : „ zonder koolstof geen gedachten , zonder waterstof geen ge- 

 dachten , zonder zuurstof geen gedachten , zonder stikstof geen gedach- 

 ten ," want al die stoifen , met nog een aantal andere, komen evenzeer 

 als de phosphorus in de hersenen voor en deelen in de stofwisseling , 

 welke het gevolg on de voorwaarde van de hersenwerkzaamheid is. 

 Indien iemand gezegd had : „ zonder hersenen , of — nog beter — zonder 

 hoofd geen gedachte," dan zoude ieder geantwoord hebben : „Wel dat 

 spreekt van zelf." Elk weet, dat bij ons menschen het denken een hoofd 

 met hersenen vordert ; de anatoom zal u de zamenstelling van die her- 

 senen tot in hare kleinste deelen leeren kennen ; de chemicus zal al 

 de daarin voorkomende stoffen in ge wigtshoe veelheden bepalen ; de phy- 

 sioloog zal zelfs aanwijzen , welke stoffelijke veranderingen er gedurende 

 het denken in de hersenen zelve plaats grijpen, — maar is daarmede 

 het denkeu zelf verklaard ? Zoo weinig , dat de zaak ons even duister 

 is gebleven als voor deze uitvoerige onderzoekingen, die ons wel de 

 voorwaarden , maar niet de naaste oorzaak van het denken hebben leeren 

 kennen. Cogito , ergo sum , ziedaar nog altijd het bolwerk , waarop 

 elke materialistische aanval afstuit. Het zelfbewustzijn , het gevoel 

 onzer persoonlijkheid , onzer ik-heid , zijn onverklaarbaar en zullen ten 

 allen tijde onverklaarbaar blijven , al mogt onze kennis van de stoffe- 

 lijke verschijnselen , die in de hersenen plaats grijpen , nog oneindig 

 zekerdi'r en vollediger zijn dan thans het geval is. 



Doch genoeg om te doen zien , dat men al de resultaten der nieu- 

 were natuurwetenschap kan aannemen, zonder in het materialisme te 

 vervallen en zonder uit het oog te verliezen , dat er grenzen zijn , welke 

 de menschelijke geest , hoe stoute vlugt hij ook nemen moge , niet ver- 

 mag te overschrijden. Zij , die van de inmenging der natuurwetenschap 

 in het onderwijs de verbreiding van materialistische stellingen onderde 

 jeugd vreezen , mogen derhalve gerust zijn. Hare strekking is veeleer 

 anti-materialistisch , in zoo verre als zij de onhoudbaarheid doet uitko- 



