1 44 IETS OVER MATERIALISME EIST MATERIALISTEN , 



men van de grove , stoffelijke en zinnelijke voorstellingen , die nog velen 

 zich van het onstoffelijke maken , en den geest verruimt tot opneming 

 van gezondere en inderdaad verhevener begrippen. 



Godsdienst is de dienst van het ideale , de verheerlijking van het 

 ideale , het streven naar het ideale. Elk denkend mensch maakt zich 

 zijn eigen ideaal van hetgeen hem de volmaaktheid toeschijnt. Dit 

 ideaal — wij herhalen het nog eens — kan onmogelijk voor alle men- 

 schen hetzelfde zijn , omdat de menschen zelve te veel verschillen , 

 zoowel in aanleg , als in graad van ontwikkeling. Men verlange dit 

 dus ook niet, maar eerbiedige elks godsdienstige begrippen, voor zoo 

 ver zij werkelijk het kenmerk dragen van het uitvloeisel te zijn van 

 het streven om tot het ideaal volkomene , zoowel in zijne gedachten als 

 in zijne daden , zij het dan ook van verre , zooveel wij zwakke menschen 

 het vermogen , te naderen. 



In het tot dusver gezegde heb ik getracht de natuurwetenschap van 

 den haar aangewreven blaam te zuiveren. Er blijft mij echter nog een 

 ander gedeelte mijner taak over , namelijk in korte trekken aan te wijzen , 

 welke gebreken , naar mijne meening , in ons tegenwoordig stelsel van 

 onderwijs en opvoeding bestaan , die ook mij de toekomst wel eens met 

 eenige bezorgdheid doen te gemoet zien , en welke , naar ik geloof , ook 

 sommigen van hen voor de oogen hebben gezweefd , die in ons onder- 

 wijs eene materialistische strekking meenden te ontdekken. Wanneer 

 ik hot jongere geslacht gadesla, dat onder dit stelsel groot is geworden , 

 en het vergelijk met het oudere , zoo als ik het in mijne jeugd gekend 

 heb , dan valt die vergelijking niet in allen deele ten gunste van het 

 eerste uit. Welligt zal menigeen dit lezende mij voor eenen bevooroor- 

 deelden laudator temporis acti verklaren. Het zij zoo , ik zal mij dit 

 moeten laten welgevallen. Toch acht ik mij verpligt dit hier uit te 

 spreken , mij daarbij beroepende op de getuigenis en ondervinding van 

 hen , die met mij reeds den avond des levens beginnen te naderen. 

 Zonder het vele goede van den tegenwoordigen tijd te miskennen, zonder 

 den in menig opzigt onloochenbaren vooruiijang voorbij te zien, schijnt 

 het mij toch toe, alsof het algemeene peil van ons volk, — bepaaldelijk 

 der hoogere en middel-klassen , — veeleer dalende dan rijzende is. Het 

 is zeer mogelijk, dat ik mij bedrieg, en ik wensch dit hartelijk , maar 

 het ontbreekt niet aan redenen , die mij doen vreezen , dat die schijn 

 waarheid is. 



