m VERBAND MET OPVOEDING EN ONDERWIJS. 145 



Men kan het geestelijk peil van een volk bezwaarlijk op andere wijze 

 meten , dan aan zijne mate van productiviteit op het gebied van den 

 geest. Kort na de verlossing van ons vaderland van de Fransche onder- 

 drukking en gedurende de eerste tientallen jaren na de Belgische 

 omwenteling, heerschte in ons vaderland een zeer opgewekte geest , een 

 krachtige aandrift tot onderzoek , tot uitbreiding van kennis en tot de 

 mededeeling daarvan. Men behoeft slechts de talrijke , lijvige boek- 

 deelen der verhandelingen van het Kon. Ned. Instituut, later (in 1854) 

 vervangen door de Kon. Akademie , in te zien om zich daarvan te 

 overtuigen , om niet te spreken van de vele oorspronkelijke geschriften , 

 die hetzij afzonderlijk of in de werken van geleerde genootschappen 

 of in wetenschappelijke tijdschriften verschenen zijn. Toen waren wij 

 de kleinere natiën , die met ons ongeveer op gelijke lijn staan , de 

 Zweden , de Denen , de Belgen , in productiviteit vooruit. Thans 

 staan wij achter hen. Het zoude mij niet moeijelijk vallen dit met 

 bewijzen te staven. Yanwaar die betrekkelijke achteruitgang ? Van- 

 waar het verschijnsel , dat , naar gelang de ouderen uit de rij van de 

 beoefenaars der wetenschap verdwijnen , hunne plaats niet in gelijke 

 mate door jongeren wordt ingenomen ? Vanwaar dat men reeds her- 

 haaldelijk zich naar het buitenland heeft moeten wenden om leerstoelen 

 aan vaderlandsche inrigtingen van onderwijs met vreemdelingen te 

 bezetten , terwijl vroeger , toen wij met België vereenigd waren , wij 

 Noord-I^ederlanders de Zuid-IsTederlandsche akademiën van leeraars voor- 

 zagen. Vanwaar dat het getal der antwoorden op de uitgeschreven 

 akademische prijsvragen veel geringer is geworden , dan het vroeger 

 was ? En dat alles , in weerwil dat het onderwijs aan onze universi- 

 teiten merkelijk uitgebreider en in het algemeen beter , de laboratoriën 

 veel doeltreiïender ingerigt , de museen veel vollediger zijn dan vroeger , 

 en dat de examina met veel grootere strengheid worden afgenomen ! 



"Wat mag de reden zijn van die wanverhouding tusschen het in de 

 aarde gestrooide zaad en de vruchten , die het oplevert ? 



Zulke vragen zijn voorwaar niet gemakkelijk te beantwoorden. "Wij 

 staan hier voor een verschijnsel van zeer zamengestelden aard , en er 

 zijn voorzeker vele oorzaken , die hier zamenwerken. Onder die oor- 

 zaken zijn verwijderde en naaste. Ik wil een van dezen noemen : het 

 ontbreekt het tegenwoordige jongere geslacht aan geestdrift; het is te 

 koel, te nuchter, te positief, te realistisch geworden. Geestdrift is 

 1869. 10 



