1 46 IETS OVEK MATEEIALISME EN MATEEIALISTEN , 



dat heilige vuur , zonder hetwelk alle aangeleerde kennis doode ballast 

 is , die het vaartuig wel in evenwigt houdt en het voor omkantelen 

 behoedt , maar het niet voortdrijft tegen golfslag en stormwind in , om 

 nog onbekende kusten te bezoeken. Geestdrift is kracht , energie , 

 geloof. Op zich zelve is zij niets ; waar het aan kennis ontbreekt of 

 waar het verstand weinig ontwikkeld is , kan zij zelfs ligtelijk op een 

 dwaalspoor voeren. Toch is zij onmisbaar. Zonder haar is nooit iets 

 groots , iets duurzaams tot stand gekomen. 



Daarentegen is de gemiddelde mate van aangeleerde kennis onder het 

 tegenwoordige jongere geslacht grooter dan bij het vroegere op gelijken 

 leeftijd. Ook het oordeel is meer gescherpt en de kunst om het ware 

 van het valsche te onderscheiden zeer gevorderd. Als een gevolg daar- 

 van heeft zich het kritische element bijzonder ontwikkeld. Het jongere 

 geslacht weet veel beter dan het vroegere de gebreken in de voortbreng- 

 selen van anderen , de zwakke punten vooral van stelsels aan te wijzen , 

 en legt daarbij vaak eene groote mate van scherpzinnigheid aan den dag. 

 Dit nu voorzeker is eene uitmuntende eigenschap , maar alle , ook 

 de uitmuntendste eigenschappen leiden tot eenzijdigheid, wanneer zij 

 niet door andere ook uitmuntende eigenschappen worden opgewogen. 

 De kritiek is uit haren aard eene vernielende , de geestdrift eene schep- 

 pende kracht. ITu is het niet genoeg af te breken , men moet ook op- 

 bouwen, "Wanneer in een land de uitvoer toeneemt, zonder dat in 

 gelijke mate de productie stijgt, zal het nationaal kapitaal verminderen. 

 Een mensch of dier , dat minder nieuwe stoffen opneemt dan het uitwerpt , 

 vermagert. De menschelijke maatschappij is ook een levend organisme , 

 waarin gestadig het oude door het nieuwe moet worden vervangen , 

 maar wanneer het kritisch vermogen , dat verwerpt , sterker is dan het 

 scheppend vermogen , dat toevoegt , dan gaat de maatschappij niet voor- 

 maar achteruit. 



Zijn deze opmerkingen in het algemeen , — d. i. behoudens de lof- 

 waardige uitzonderingen , — juist , is de thermometer van geest en 

 hart bij ons gedaald , naarmate de oogen van het verstand tot mikroskopen 

 zijn geworden, dan ontstaat de vraag: welke zijn de oorzaken van deze 

 zich allengs meer en meer openbarende wanverhouding? 



Eene dier oorzaken meen ik , dat gelegen is in het onderwijs en de 

 opvoeding, welke het tegenwoordige jongere geslacht genoten heeft en 

 nog geniet. Onder opvoeding versta ik hier echter niet alleen de regt- 



