IN VERBAND MET OPVOEDING EN ONDEEWIJS. 147 



streeksche leiding van ouders en leermeesters , maar de werking van 

 al die invloeden , waaronder een kind tot knaap , een knaap tot jonge- 

 ling, een jongeling tot man wordt, en die men gezamenlijk met den 

 algemeenen naam van tijdgeest bestempelt. Ons vaderland heeft jaren 

 lang groeten voorspoed gehad , de algemeene welvaart en daarmede de 

 weelde , de zucht naar genot is zeer toegenomen. Zonder eenigen 

 twijfel heeft dit ontzenuwend gewerkt op het geslacht, dat daaronder 

 groot is geworden. Maar dit is geenszins het eenige. Ook het onder- 

 wijs en de heerschende begrippen omtrent de opvoeding hebben voor- 

 zeker het hunne bijgedragen om het verstand bovenmatig te ontwikkelen, 

 in verhouding tot hetgeen men gewoon is het hart te noemen. Wij 

 hebben onze kinderen zooveel mogelijk voor dwalingen zoeken te be- 

 hoeden , door aan hunne verbeelding alle voedsel te onttrekken , waar- 

 van wij gevaar voor hunnen waarheidszin vreesden. Wij hebben er 

 naar gestreefd hun geheugen op te vullen met feiten , met hetgeen 

 men gewoon is positieve kennis te noemen. Wij hebben er ons op 

 toegelegd door allerlei middelen hun oordeel te scherpen , het ware 

 van het valsche te onderscheiden. Ons geheele stelsel van onderwijs 

 is jaren lang geweest en is nog : eene eenzijdige oefening van het ge- 

 heugen en van het verstand. Kan het verwonderen , dat dan ook de 

 ontwikkeling eene eenzijdige is geworden ? 



Men heeft te veel vergeten en vergeet nog , dat de mensch , zal hij 

 ten volle mensch worden , nog andere behoeften heeft , dan het in zijn 

 brein opzamelen van eene zekere lioeveelheid positieve kennis, waardoor 

 hij in staat is zijn brood te verdienen en een nuttig lid der maatschappij 

 te zijn, Niet enkel zijn verstand , maar ook zijn gemoed moet gevormd 

 worden. De zin voor hetgeen edel , schoon , goed , verheven is moet 

 worden aangekweekt. Zijne verbeelding moet wel in toom gehouden , 

 maar niet gekortwiekt worden , opdat hem niet eenmaal het heerlijk 

 vermogen ontbreke* van zich van tijd tot tijd tot in het rijk der idealen 

 te verheffen , zelfs op het gevaar af van de werkelijkheid daarmede te 

 dikwerf in strijd te vinden. 



Een warm hart en een koel hoofd , — dat is het wat een mensch maakt. 



Maar genoeg. Reeds vrees ik zelfs te veel over dit gedeelte van 

 mijn onderwerp gezegd te hebben , en dat sommige mijner lezers tot 

 mij het verwijt zullen rigten , door mij aan het jongere geslacht gedaan , 

 van namelijk den tegenwoordigen toestand te veel kritisch te hebben 



10* 



