150 IETS OVEK MATEEIALISME EN MATEEIALISTEN , ENZ. 



gemeten uren, soms alleen tot de laagste of tot de hoogste klassen 

 beperkt , en in de meeste gevallen leeraars in andere vakken , aan wie 

 de natuurlijke historie als bijvak is opgedragen , en die zich slechts 

 noode van deze voor hen zeer lastige en voor hunne kweekelingen zeer 

 vervelende taak kwijten. Dit moet en dit kan anders worden. Onze 

 hoogere burgerscholen zijn niet enkel bestemd om praktisch bruikbare 

 staatsburgers , maar om menschen in den vollen zin des woords te vormen. 

 Het hoofddoel van het onderwijs moet niet zijn de eenzijdige kweeking 

 van sommige talenten , die later zich het best in guldens laten omzetten , 

 maar de gelijkmatige ontwikkeling van alle vermogens van den geest. 



Men heeft gezegd en tot verzadiging toe herhaald: „Kennis is magt." 

 Die woorden zijn onwaar. Kennis alleen is evenmin magt als een 

 zamenstel van raderen een uurwerk is. De veer moet die raderen in 

 beweging brengen , en eerst dan oefenen die raderen kracht uit. Zoo is 

 het ook met kennis. Zij wordt eerst tot eene kracht, tot eene wel- 

 doende magt , wanneer zij in dienst is van een met^ geestdrift vervuld 

 gemoed , dat vatbaar is voor hoogere en edelere gewaarwordingen , dan 

 die , welke van enkel zinnelijken aard zijn. Voor hen , die haar missen , 

 is kennis niets anders dan een middel om zich het leven zoo behagelijk 

 en gemakkelijk mogelijk te maken. Alleen voor hen , die haar bezitten , 

 bestaat de spreuk : per ardua ad astera ! 



Ik eindig hier. Mogt ik in dit opstel van tijd tot tijd den vinger 

 op eene wonde plek hebben gezet en dezen of genen pijn veroorzaakt , 

 het zoude mij leed doen. Ik heb nergens personen , maar alleen de 

 zaak op het oog gehad , eene zaak , die elk ter harte moet gaan , die 

 het wel met zijn land en volk meent. Vooruitgang is de leus , welke 

 thans ieder in den mond heeft , maar vraagt men : in welke rigting ? 

 dan zal men zeer verschillende antwoorden ontvangen. Het kan goed 

 zijn , wanneer elk , die daarover heeft nagedacht en wien het niet aan 

 eenige ondervinding ontbreekt, daaromtrent zijne zienswijze openbaart. 

 Men zie dan ook in het boven geschrevene niets dan eenige wenken , 

 die ik ter overweging geef aan allen , op wie de taak van onderwijs 

 en opvoeding voornamelijk rust , of die daarop invloed kunnen uitoefenen. 



