HUISHOUDING VAN HET MENSCHELIJKE LIGCHAAM UITOEFENT. 237 



voedingswaarde van deze laatste veel grooter is. Deze ervaring bevor- 

 derde den aanbouw der aardappelen in vele streken boven alle verhou- 

 ding en dit moest bij den een of anderen tegenspoed , die ook deze 

 plant , evenals al het ondermaansche , overvallen kon , ook wederom 

 even zoo nadcelig op de algemeene volkswelvaart inwerken, gelijk 

 vroeger de cultuur van slechts eene graansoort dit meer dan eens be- 

 wezen heeft. JSTergens werd dit duidelijker bewaarheid dan in Ierland. 

 Toen in 1839 eene sterke nachtvorst den geheelen aardappeloogst vernie- 

 tigde , ontstond ook dadelijk een hongersnood , die , zooals gewoonlijk , 

 een heel leger van ziekten na zich sleepte. Sedert dien tijd ging er 

 zelden een jaar voorbij , waarin niet eene of andere ziektevorm den aar- 

 dappel aantastte, nu eens de natte rotting, dan eens de drooge rotting. 

 Die ziekte van den aardappel bleef ook niet alleen tot Ierland zich 

 bepalen , evenals de cholera begon zij hare wereldreis en verwoeste de 

 Europesche en Amerikaansche aardappelvelden. In 1840 en 1841 trad 

 in Duitschland de drooge rotting sterk op. De natte rotting , die reeds 

 in 1843 in Amerika groote verwoesting had aangerigt , brak in 1845 

 op eene schrikbarende wijze in Europa uit , tastte minstens 9/10 der 

 aardappelaanplantingen aan en vernietigde een derde , dikwijls de helft , 

 ja soms de geheele opbrengst. I^og verschrikkelijker werd dit ongeluk 

 door dat slechte of geheel mislukte graanoogsten zich bij de ramp 

 voegden en de aardappelziekte ieder jaar terugkeerde. De statistieke 

 tabellen deelen ons mede, dat in Ierland in 1842 ten gevolge der 

 aardappelziekte 187 menschen letterlijk van honger omgekomen zijn , in 

 1845 steeg dit cijfer tot 516, in 1846 tot 2041, in 1847 tot 6058 

 en in 1848 en 1849 had het 9395 bereikt, in 1850 verminderde dit 

 cijfer zeer en in 1851 was het reeds tot 652 gedaald. In het tiental 

 jaren van 1842 tot 1851 waren in Ierland 71,770 menschen van honger 

 gestorven. Onder dit getal zijn niet begrepen die , welke tengevolge 

 van den hongersnood , hetzij aan typhus , hetzij aan dysenterie ten grave 

 daalden. De ziekte van dit algemeen volksvoediugsmiddel tastte op alle 

 mogelijke wijzen het volksleven tot in de diepste hartader aan. Men kan 

 gerust zeggen , dat de gevolgen en invloed er van op alle takken van 

 welvaart en op de ontwikkeling en verspreiding van geheele volksstam- 

 men groot waren , ja, grooter dan de gevolgen van menigen bloedigen 

 oorlog. De verschillende meeningen omtrent het ontstaan en zijn der 

 ziekte waren in den beginne, zooals ligt te begrijpen valt , zeer uiteen- 



