348 GEDACniEN VAX :vrEVHOU\V XECKEli DE SAUSSÜllE 



grondig begrijpen , zonder zich met woorden tevreden te stellen , gelijk 

 maar al te dikwijls gebeurt , wanneer men hen met afgetrokkene 

 denkbeelden bezig houdt. 



„Welk gevaar zou dan aan deze studiën verbonden kunnen zijn? 

 Geenerlei , zonder twijfel , wanneer men haar eene goed geëvenredigde 

 plaats in het onderwijs laat innemen. Niets is onschuldiger en minder 

 gevaarlijk dan de beschouwing der zigtbare wereld , die ons omringt , 

 wanneer de kweekeling slechts nooit uit het oog verliest , dat er ook 

 eene onzigtbare wereld bestaat. IMaar wanneer de stoffelijke natuur 

 zijn geest zoodanig innam , dat er geene plaats overbleef voor hetgeen 

 tot eene hoogere orde van zaken behoort , dan voorwaar zou daardoor 

 eene geestesrigting ontstaan , die zeer te betreuren zou wezen. Dan 

 zou de geregelde loop der sterren , de gelijkmatige werking der stof- 

 felijke krachten in zijn oog niets anders zijn dan het gevolg van een 

 mechanisme en hij zou geneigd worden de menschelijke rede te ver- 

 goden , omdat zij eenige wetten van het heelal heeft ontdekt , in plaats 

 van den Wetgever te vereeren , aan wiens wijsheid en magt die wet- 

 ten haren oorsprong hebben te danken. Zoo zou hij kunnen vervallen 

 tot de troostelooze leer van het materialisme , een ongeluk , door geen 

 bezit van wetenschap te vergoeden. 



„Dit gevaar is echter gemakkelijk te vermijden door eene opregte en 

 aanhoudende zorg voor de godsdienstige ontwikkeling van den leerling. 

 Wanneer het daaraan slechts niet ontbreekt , zal de studie der natuur- 

 kundige wetenschappen aan den geest van het kind geenerlei gevaar- 

 lijke rigting geven. Zorgen wij , dat al zijne zedelijke krachten har- 

 monisch worden ontwikkeld en dat ze elk in het bijzonder dit onbe- 

 lemmerd en vrij kunnen doen. Wanen wij toch niet , dat de godsdienst 

 er ooit belang bij zou kunnen hebben , dat aan het vrije gebruik der 

 rede hinderpalen in den weg worden gelegd. Eene aan banden gelegde 

 rede is geen rede meer. De rede heeft hare wetten , en haar gang is 

 geregeld door Hem , die . ze ons heeft gegeven tot een licht op onze 

 aardsche loopbaan. Yerpligt om van gevolgtrekking tot gevolgtrekking 

 voort te gaan , komt zij eindelijk aan een nog onbekenden term , en 

 het is door het zoeken naar dien term , dat al onze wetenschappen zijn 

 ontstaan. Als niets de werkzaamheid der rede belemmert of haar op 

 een dwaalspoor brengt , komt zij meer en meer tot de ontdekking van 

 waarheden , die met de hoogste rede moeten overeenstemmen 



„Al onze vermogens hebben zeker hun deel aan onze onvolmaaktheid , 



