OVEE DE BEOEEENING DER NAÏÜUEKÜNDIGE WETENSCHAPPEN. 349 



maar de rede heeft veel minder schuld aan onze dwalingen dan men 

 wel denkt. Men handelt met haar dikwijls niet te goeder trouw , men 

 gebruikt haar om meeningen te verdedigen , die men heeft gevormd 

 zonder haar te raadplegen , en maakt haar tot advokaat meer dan tot 

 regter. Vrij in de keuze van het onderwerp en van het uitgangspunt 

 onzer redenering , hebben wij het in onze magt de Averkzaamheid 

 onzer rede te doen ophouden waar het ons behaagt , en kunnen , door 

 aan haar onderzoek dan eens de noodige aandacht te schenken , dan 

 weer te onttrekken , haar juist tot die uitkomst leiden , welke ons het 

 meest welgevallig is. Zoo gebruiken wij haar om tot in het oneindige 

 gevolgtrekkingen af te leiden uit een beginsel , waarvan wij haar niet 

 hebben toegestaan de deugdelijkheid te peilen en onderwerpen slechts den 

 eenen kant der dingen aan haar onderzoek , waarbij wij weigeren haar 

 onze aandacht te schenken , zoodra zij bij toeval tot eene gevolgtrekking 

 komt, die ons mishaagt. De vrijheid, die wij hebben om een zekeren 

 gedachtengang af te breken, ten einde onzen geest bezig te houden met 

 iets , dat ons beter bevalt , die vrijheid , welke voor ons van zooveel 

 waarde kan wezen , gebruiken wij niet zelden om onze rede van het 

 regte spoor te brengen. 



„Men maakt dikwijls niet genoeg onderscheid tusschen het onderwijs 

 van een kind en van een volwassene. Een geest , die reeds geheel ge- 

 vormd is , begrijpt gemakkelijk , dat de wetenschappen hare eigene 

 grenzen niet kunnen overschrijden en dat men van die , welke zich de 

 kennis der stoffelijke wereld ten doel stellen , niet kan eischen , dat zij 

 ons voorlichten op zedelijk gebied. Maar de geest van het kind is nog 

 niet gevormd. Het te onderrigten , beteekent volgens de afleiding van 

 het fransche woord instruire (construire au dedans) , het inwendig te 

 vormen , het tot een meusch te maken , d. i. tot een wezen , begaafd 

 met gevoel en rede. Die studiën , welke het bepaalde doel hebben 

 het godsdienstig leven te ontwikkelen en te besturen en die daardoor 

 de liefde opwekken tot het hoogste wezen , moeten worden beoefend 

 om te voldoen aan de behoeften der ziel. 



„Aan den anderen kant laat zich de rede niet binnen zekere perken 

 insluiten. Zij streeft naar eenheid en algemeenheid en gaat dus verder 

 dan de grenzen , welke aan ieder onzer wetenschappen zijn aangewezen. 

 Terwijl zij de waarheid op stoffelijk gebied najaagt , nadert zij het hei- 

 ligdom der goddelijke waarheden. De oorsprong van het kleinste schep- 



