144 OVEE TIJD EN TIJDSVEEDEELING EN MEEE 



onder de zorgen en moeijelijkheden des levens, kan eene geschikte tijd- 

 maat zijn. Daartoe hebben wij andere meer zekere , min veranderlijke 

 maatstaven noodig. Maar waar vinden wij zulke maatstaven en wat is 

 eigenlijk de tijd , dien wij willen meten ? 



Het is niet gemakkelijk eene juiste en in alle opzigten voldoende 

 bepaling van den tijd te geven. De duur van eenig verschijnsel , de 

 duur ook van ons leven is een gedeelte des tijds of wel wordt door den 

 tijd gemeten, maar wij blijven vragen: wat is de tijd in 't algemeen? 

 De duur van alles wat bestaat , de reeks van elkander opvolgende oogen- 

 blikken, waarin al de verschijnselen in 't heelal plaats vinden, ziedaar de tijd! 



Hij begint met het ontstaan der stof en der verschijnselen, die zij aan- 

 biedt en kan slechts eindigen met het vergaan der stof, zoo dit mogelijk 

 zij , en het ophouden van eenig verschijnsel , dat bij de stof kan worden 

 waargenomen. Tijd en stof zijn onafscheidelijk aan elkander verbonden. 



Bij het terugstaren op het verledene , kunnen wij ons eenen aanvang 

 denken van de dingen , zooals wij ze kennen , van onze aarde als be- 

 woonbaren wereldbol , van ons zonnestelsel als eene groep van verschil- 

 lende wereldligchamen , die door bijzondere krachten aan elkander zijn 

 verbonden , van ons melkwegstelsel en van de tallooze nevelvlekken , die 

 wij in de grenzenlooze scheppingsruimte ontwaren. Wij kunnen ons 

 200 eenen aanvang denken van die verschijnselen , waardoor wij gewoon 

 zijn den tijd te meten of zulks zouden kunnen doen ; maar den aanvang 

 des tijds in 't algemeen ons te denken gaat boven ons vermogen , wij 

 verliezen ons in het eindeloos verleden , in de eeuwigheid. 



Dat de tijd geen deel van de eeuwigheid kan zijn is natuurlijk en zeer 

 begrijpelijk ; want dan moest hij eenige malen genomen , — hoe vele 

 malen dit doet er niet toe — gf^lijk kunnen worden aan de eeuwigheid , 

 en dit is , zooals ieder gevoelt , onmogelijk. 



De eeuwigheid is dus iets, van welks bestaan wij ons kunnen overtuigen, 

 maar welks wezen boven onze bevatting gaat en ook moet gaan, omdat wij 

 als stoffelijke wezens aan stof en ruimte gebonden zijn. Onze geest denkt 

 haar alleen. 



Hetzelfde geldt van de ruimte. Zij is de plaats, die door eenig stoffelijk 

 ligchaam wordt ingenomen. Het kleinste voor ons schier onmerkbare 

 stofdeeltje neemt ruimte in, zoowel als wij zei ven en de aarde, waarop wij 

 wonen. Maar noch deze aarde , noch het uitgebreide zonnestelsel , noch 

 de al onze begrippen te boven gaande uitgestrektheid der zigtbare of zelfs 



