184 DE OUDSTE BKWONERS VAN EüllOl'A. 



voortreffelijk afwerken zijner wapenen. Er moeten er daaronder zrjn 

 van alleruitmuntendste bewerking. Maar afbeeldingen van menschen , 

 dieren, ja, zoo ik mij wel herinner, zelfs van planten, treft men er 

 niet aan. Zoo was dan Frankrijk reeds in den allervroegsten tijd bet 

 land der schoone vormen , van het kunstgevoel. Al zeer vroeg zien we 

 daar het nuttige zich huwen aan het schoone , waar meer naar het 

 noorden toe het schoone dikwerf aan het nuttige wordt opgeofferd , of 

 althans om zijns zelfs wil slechts zelden wordt beoefend. En die eigen- 

 aardigheid van den volksaard schijnt stand te hebben gehouden tot op 

 den huldigen dag. Ten minste ik heb wel eens hooren verzekeren , 

 dat op eene tentoonstelling van nijverheid de Eransche voorwerpen het 

 veelal in sierlijkheid van de Engelsche winnen , maar deze laatste daar- 

 entegen den palm wegdragen der degelijkheid. Intusschen ik geef deze 

 opmerking voor hetgeen ze waard is. Aan het feit zelf echter , dat 

 reeds in de vroegste dagen der menschheid het kunstgevoel zich trachtte 

 te openbaren , kan niet worden getwijfeld. En ook dat feit moet dus 

 in rekening worden gebragt , wil men geen eenzijdige voorstelling geven 

 van hetgeen die oudste rassen waren. Maar ook dit mag niet worden 

 over het hoofd gezien , dat al vond men dan niets wat als godenbeeld 

 of fetisch zelfs kon gelden , er toch andere gegevens zijn , die wel dege- 

 lijk bewijzen , dat er ook reeds bij de oudste ons bekende menschen 

 godsdienstig gevoel moet hebben bestaan. De teekenen van een zekere 

 overtuiging aangaande een leven na dit leven ontbreken ten minste 

 niet. Ik denk hier aan de grot van Aurignac , in het eerste deel 

 van mijn opstel beschreven en wier ontdekking als een onthulling , eene 

 openbaring gold op het gebied der oudheidkunde. Immers die grot 

 bleek eene begraafplaats te zijn, eene begraafplaats, waarin men niet alleen 

 de gestorvenen ter aarde bestelde — dus eerbied toonende voorde dooden, — 

 maar waarin men ook neerlegde wat den gestorvene op zijne reis naar 

 het onbekende land ten goede kon komen , een beerenklaauw als leef- 

 togt , enkele van de schoonste en nimmer gebruikte wapenen , die men 

 had , om er zich mee te verdedigen. Laten nu die voorstellingen van 

 het eeuwige leven , die tot zulke gebruiken aanspoorden , van het grof 

 zinnelijkste gehalte geweest zijn, toch blijft het alleropmerkelijkst , dat 

 zoo iets reeds plaats greep in de hoogste oudheid des menschdoms. Het 

 bevestigt ons vermoeden , dat godsdienst behoort tot het wezen van den 

 mensch. Het zal ons vooral omzigtig maken om niet al te haastig te 

 zijn in het opmaken van slotsommen betreffende het ontstaan des meu- 



