186 DE OUDSTE HEAVONEJIS VAN EUEOVA. 



vraag naar het ontstaan des menschen een zuiver wetenschappelijk vraag- 

 stuk is. "Wat hier het vrome hart zou wenschen , mag niet in aanmer- 

 king komen. Peiten , waarneming , kunnen hier alleen licht aanhrengen. 

 Maar laat het dan ook wel bewezen feiten zijn en een veelzijdige waar- 

 neming, waarop die slotsommen worden gebouwd. Geen verstandig mensch 

 zal in dat geval weigeren ze aan te nemen. Maar indien nu eens die 

 slotsommen zoo waren , denkt welligt deze of gene , dat de scherpe 

 grenslijn , die we gewoon zijn tusschen mensch en dier te trekken , er 

 door werd uitgewischt , zou dan de godsdienst er geen schade onder 

 leiden ? Vooreerst staat het te bezien , of de wetenschap immer , door 

 onwedersprekelijke feiten geleid , tot dat resultaat zal geraken. Maar 

 gesteld eens zij kwam er toe .... ik voor mij zou er dan noch de gods- 

 dienst , noch de achting voor het menschenleven , noch de zedelijkheid 

 bij inboeten. Natuurlijk, ik kan in zoo teeder een vraagstuk slechts 

 voor mij zelven spreken en zal het niemand euvel duiden , indien hij 

 daarover anders denkt dan ik ... . maar ik A^oor mij kan het verschrik- 

 kelijke niet inzien wat voor velen in de leer der ontwikkeling van lagere 

 tot hoogere levensvormen schijnt te liggen. Het geloof toch is niet 

 afhankelijk van onze wetenschap aangaande de wijze , waarop de dingen 

 zijn ontstaan, 't Ontspringt uit een stemming des gemoeds , die haar 

 regt van bestaan in zich zelve heeft. Evenmin als de ontelbare levens - 

 raadselen , waarvan hij omringd is , den godsdienstigen mensch zijn 

 liefde voor God en menschen kunnen ontrooven , evenmin zal de weten- 

 schap , bijaldien ze er immer toe komt 's menschen ontstaan langs den 

 weg van natuurlijke ontwikkeling te verklaren , hem de godsdienst of 

 het pligtgevoel ontrooven. 't Komt er slechts op aan, dat de godsdienst 

 geen opgeplakte vroomheid, maar een zelfstandige magt bij ons zij. 

 Laat dan vrij de geesten op elkander instormen. Onderzoeke de kritiek 

 ook het kritiekste. De vroomheid zal er geen schade bij lijden. Voorts 

 zou ik , ten aanzien van het onderwerp , dat Ave daar aanroerden , de 

 vraag willen opwerpen , of niet ons aller leven een louter zinnelijk bestaan 

 ten aanvangspunt had ? Zullen we ons daarover schamen ? Zou de 

 parvenu niet dwaas doen zich zelf te verachten om hetgeen hij geweest 

 is ? Ja , zou niet altijd en overal ontwikkeling beter zijn dan verbas- 

 tering ? Men versta mij wel. Ik ben volstrekt geen voorstander van deze 

 of gene theorie omtrent het ontstaan des menschen. Maar ik wil leeren 

 van ieder , die daaromtrent iets degelijks te zeggen heeft. Alleen heb 

 ik willen doen uitkomen , dat ons geloof in God en godsdienst onaf han- 



