DF, OUDSTK UHWONKRS VAN KirKOlW, 189 



het mogelijk , dat zij op den bodem van Europa zoo luttel sporen van 

 kunstvlijt hebben achtergelaten , waar wij dien als overdekken met 

 de wonderen onzer nijverheid. Welk een afstand tusschen ons en hen ! 

 Wat overtrejEFen wij ze onbegrijpelijk vèr , die hol- en grotbewoners , 

 in kennis , in kunst , in godsdienst en zedelijkheid , in alles met een 

 woord, wat tot het begrip „leven" behoort. Zij, de natuurmenschen , 

 de jagers en visschersstammen , die nog geen andere dan ruwe steenen 

 werktuigen bezaten , die nog onbekend waren met het gebruik der 

 metalen, nog geen staten of maatschappijen hadden gevestigd — wij 

 de cultuurvolken met onze humane wetten en instellingen , ons ontwik- 

 keld familieleven , onze geordende maatschappij , ons rijk en veelzijdig 

 levensgenot! — Waarlijk , welk een afstand tusschen ons en hen! Maar 

 ook welk eene overwinning in die tusschenruimte door ons behaald ! — 

 Meten we onzen tijd bij dat begin , dan voelen we , dat de beschaving 

 op aarde reuzenschreden gedaan heeft. Ook van haar geldt de spreuk : 

 is niet het mostaardzaad het kleinste der zaden en ziet het wordt een 

 boom ! — Neen , den vooruitgang loochenen kunnen we niet , tenzij we 

 de geschiedenis wilden loochenen. Daaraan te gelooven is niet een 

 spel van kranke hersenen of het werk van een overspannen zenuw- 

 gestel , maar de vrucht van een kennis betreffende den mensch op 

 waarneming en feiten gegrond. 



En zou er dan , indien we de zaak uit dat oogpunt beschouwen , 

 niet iets versterkends en bemoedigends liggen in ons onderzoek be- 

 treffende die dagen van het grijs verleden ? Niet alleen onze weetlust 

 wordt er door bevredigd. Ook ons geloof in den mensch en zijn ver- 

 heven aanleg , ons vertrouwen op de goddelijke gave der rede hem 

 verleend wordt er door gesterkt. We zien de armelijke bron der 

 primitieve menschelijke ontwikkeling uitloopen in den prachtigen bree- 

 dcn stroom der beschaving , en we leeren gelooven in een wereldplan 

 en wereldbestuur. Of zou het ongepast zijn om die beide denkbeel- 

 den , geloof in God en geloof in den vooruitgang aan elkander te ver- 

 binden ? Maar indien het iets beteekent te zeggen „ ik vertrouw op 

 God," zal die getuigenis wel in de eerste en voornaamste plaats de 

 overtuiging in zich sluiten , dat er orde , zamenhang , opklimming is 

 in de verschijnselen van het menschelijk leven , dat niets doelloos ge- 

 schiedt , dat elke strijd en ieder lijden ten laatste aan de ontwikkeling 

 en volmaking van het groot geheel ten goede komen moet. Wie echter 

 dat geloof wil vasthouden in zijne ziel , moet zich leeren spenen van 



