190 DE OUDSTE BEWONEES VAN EUROPA. 



de voorstelling , alsof altijd en overal de menschelijke geest gelijkmatig 

 zou zijn voorwaarts geschreden op de baan der ontwikkeling. Leert de 

 geschiedenis , dat de groote wet der ontwikkeling in het leven der 

 menschheid heerscht , zij toont niet minder duidelijk aan , dat die wet 

 zich geenszins altijd op soortgelijke wijze verwezenlijkt , als ons wel 

 eens dunken wil , dat geschieden moest. De stroom der beschaving 

 is niet te vergelijken bij een kanaal , dat de rigting volgt eener 

 regte lijn , maar veeleer bij eene rivier , die tal van kronkelingen en 

 bogten maalit. JSTu eens gaat een volk voorwaarts , dan echter schijnt 

 het weer stil te staan , zelfs achteruit te gaan. Ook verplaatst zich de 

 beschaving niet zelden van het eene deel onzer planeet naar het andere 

 en oogst men daar, wat elders was gezaaid. Yan oost naar west schijnt 

 in den ouden tijd de stroom der beschaving te hebben gevloeid. Wie 

 weet , of hij niet straks weer van het westen naar het oosten zal gaan ? 

 Maar , geheimzinnig mogen de wegen zijn , waarlangs God de menschheid 

 leidt, .... de rigting, die ze volgt, is niet twijfelachtig. ;,TJit den 

 smeltkroes der geschiedenis" , zegt een onzer uitstekendste godgeleerden , 

 „uit den smeltkroes der geschiedenis , waarin de nationaliteiten en de 

 rassen dooreengemengd worden en zich oplossen , komt bij ieder opvol- 

 gend geslacht een levens-extract te voorschijn , dat er op zijne beurt 

 in terugkeert , om met het overige bij te dragen tot de vorming der 

 toekomstige geslachten. Het groote werk komt onvermijdelijk tot stand , 

 op voorwaarden , die wij naauwelijks opmerken , maar nooit is er de 

 chaos of de dood uit voortgekomen." 



Zoo moet dan ons geloof in den vooruitgang den moed hebben om 

 zich door dat rjiadselachtig komen en gaan , dat de verwezenlijking 

 van de wet der ontwikkeling overal schijnt te moeten vergezellen , 

 niet uit het veld te laten slaan. Maar niet minder moet het bestand 

 zijn tegen de ervaring , dat de menschheid niet dan uiterst langzaam 

 voortschrijdt op de baan van ontwikkeling en beschaving. 



Dit vooral stelt onze kennis van het vroegste tijdperk der geschiede- 

 nis van den mensch in het helderste licht. Zij levert de krachtigste 

 bewijzen , dat de volken soms een eeuwenlangen tijd noodig hebben om 

 te ontwaken tot de bewustheid hunner gaven. Zij toont ons wat moeite 

 het der menschheid gekost heeft om de eerste schreden te zetten op den 

 weg van den vooruitgang ; maar tevens , dat de snelheid , waarmede men 

 vordert in kunsten en wetenschappen , steeds vermeerdert , naarmate de 

 kennis toeneemt. Neem tot proeve de oudste periode in de menschelijke 



