334 DE VIEEHANDIGE ZOOGDIEREN. 



vereenigen de Gibbons bun kracbt volle stemmen tot zulk een vreeselij k 

 geschreeuw, dat men er bang voor wordt, wanneer men aan die 

 vreemdsoortige muziek niet gewoon is. Zij zijn de brulapen der oude 

 wereld , de wekkers van de Maleiscbe bergbewoners en eene bron van 

 ergernis voor de stedelingen , wien zij bet verblijf op bun landhuizen 

 vergallen. — In gevangen toestand ziet men de Gibbons zelden. Ben- 

 net verhaalt van een Siamang , die tot groot leedwezen van de matrozen 

 reeds stierf voordat hij Engeland bereikte ; het dier schijnt door zijn 

 innemend gedrag een gunsteling aan boord geweest te zijn. 



En slaan wij nu nog een vlugtigen blik terug. Hoe zal ons oordeel 

 luiden over de verstandelijke vermogens van de apen ? Zullen wij 

 ze waardig keuren om naast den mensch geplaatst te worden of zullen 

 wij , met NEES von esenbeck , geoffkoy saint-hilaiee en eenige anderen , 

 den mensch geheel buiten het dierenrijk plaatsen? Misschien zijn er 

 onder mijne lezers , die zich over deze vraag verwonderen en die zich 

 vast blijven houden aan de uitspraak van vroegere geleerden : alleen de 

 mensch heeft verstand , het dier bezit slechts instinkt. Aan hem of haar 

 zou ik dan een andere vraag moeten doen , en wel deze : wat noemt 

 gij dan verstand en wat verstaat gij onder instinkt ? — De hoogleeraar 

 HARTiNG zegt in zijn uitstekend Leerboek der Dierkunde (deel I , blz. 

 97 en vervolg) naar mijn inzien zeer teregt : 



„De dieren zijn niet enkel levende , zij zijn ook handelende wezens , 

 en zij kunnen zich van hunne handelingen bewust zijn ; dit is het groote , 

 ja het eenige wezenlijke verschil tusschen dieren en planten". 



„"Wij komen tot de overtuiging , dat dit zoo is door vergelijking van 

 hetgeen de waarneming der dieren leert , met datgene , wat wij bij ons 

 zelven ontwaren." 



„Het zelfbewustzijn kan onmogelijk uit stoffelijke oorzaken alléén 

 verklaard worden , en daaruit volgt noodzakelijk het besluit , dat in de 

 dieren nog iets anders werkzaam is dan enkel stof. Dit iets anders 

 bestempelt men met den algemeenen naam van ziel." 



„Het is er echter verre van af, dat alle handelingen der dieren als 

 zelfbewuste mogen beschouwd worden ; integendeel , zeer vele geschieden 

 zonder dat het handelende wezen zelf daarvan eenige kennis draagt , 

 zonder dat de wil daarop eenigen invloed gehad heeft. Zulke niet onder 

 het beheer van den wil staande bewegingen heeft men spontane, auto- 



