DE VIERHAJTDIGE ZOOGDIEEEN. 335 



matisclie of instinTctmaUge genoemd". — ,;De ontwikkeling van het zelf- 

 bewustzijn kan alleen plaats hebben , door dat eenmaal gedane waarne- 

 mingen een blijvenden indruk achter laten. Dit is het geheugen, waar- 

 door het dier zich later van vroeger ontvangen indrukken nogmaals 

 bewust wordt. Ofschoon er voorzeker evenveel trappen van geheugen 

 als van zelfbewustzijn bij de dieren bestaan , zoo kan men toch aan 

 geen enkel dier het bezit daarvan geheel ontzeggen. Het geheugen 

 is de noodzakelijke voorwaarde der ervaring. De indrukken, die het 

 dier ontvangt, wekken aangename of onaangename gewaarwordingen op , 

 en de ervaring leert aan het dier, hoe de eerste te zoeken, de laatste 

 te vermijden zijn. Dit veronderstelt een onderlinge vergelijking van 

 reeds verkregen voorstellingen en een daarop steunend overleg , een 

 overweging , met andere woorden , dat wat men gewoonlijk denken noemt. 

 Dit denken kan leiden tot een besluit. Openbaart zich dit besluit door 

 eene handeling , dan is die handeling het gevolg eener werkdadigheid , 

 waaraan het bewustzijn deel neemt ; zij is een zielsuiting ; zij kondigt 

 een wezen aan , dat een zekere mate van verstand heeft". 



„In vele gevallen blijkt het , dat hoewel de dieren van dezelfde soort 

 alle als het ware naar hetzelfde patroon werken , zij toch bij de uitvoe- 

 ring daarin kleinere of grootere wijzigingen maken , die beantwoorden 

 aan de bijzondere omstandigheden, waaronder zij hun werk verrigten. 

 Onder die wijzigingen, die oogenschijnlijk soms zeer gering zijn, ver- 

 dienen diegene de meeste aandacht , welke het bewijs leveren , dat de 

 dieren het verband tusschen oorzaak en gevolg inzien en daarom hun 

 werk zoo inrigten , dat van de hun gegeven omstandigheden het best 

 partij wordt getrokken. — Oudere dieren , derhalve die , welke in de 

 gelegenheid geweest zijn meer ervaring op te doen, ontwijken de hun 

 gespannen strikken en ander hen dreigend gevaar eerder , dan jongen ; 

 oudere vogels bouwen hunne nesten vlugger en dikwerf ook beter dan 

 jonge vogels. Ook blijkt het , althans bij de huisdieren , dat de dieren 

 derzelfde soort niet allen in gelijke mate van de ervaring nut trekken; 

 het eene paard en de eene hond is leerzamer dan de andere , enz. Elk 

 dier heeft ook in een verstandelijk opzigt zijn bijzonderen aanleg; het 

 eene is voor hooger ontwikkeling vatbaarder dan het andere." 



„Het verschil tusschen den mensch en de overige dieren bestaat der- 

 halve niet daarin: dat de eerste een wezen is, dat ten allen tijde zich 

 door zijn verstand laat besturen, terwijl de laatste alleen aan hun 



