IETS OVER VERGELIJKENDE MAATSCHAPPIJKUNDE. 9 



zij bij vele dier handelingen de duidelijkste blijken geven van zich 

 daarvan volkomen bewust te zijn. 



In de natuurwetenschap is het regel, dat men, bij de beantwoording 

 van moeijelijke vraagstukken, die niet tot het regtstreeksch gebied van 

 het proefondervindelijk onderzoek behooren, opklimt van het bekende 

 tot het onbekende. Nu leert de ondervinding, dat driften en harts- 

 togten den mensch tot handelen aansporen, en zoo besluiten wij uit 

 de niet te miskennen overeenkomst, welke er bestaat tusschen de 

 menschen en de dieren , — in dien zin namelijk dat zoowel deze als 

 gene zelfbewuste wezens zijn, — dat ook de dieren door driften en 

 hartstogten tot handelen bewogen worden. 



Wie trouwens kan er aan twijfelen, die de handelingen der dieren, 

 althans die van zoogdieren en vogels, van nabij heeft gade geslagen ! 

 Liefde en haat, toorn en vrees, ijverzucht en medelijden spreken tot 

 ons in eene taal, welke voor ieder verstaanbaar is, die dezelfde aan- 

 doeningen bij ondervinding kent. Wel is waar bezitten niet alle dieren 

 evenzeer de middelen om zich in die taal te uiten, maar toch moeten 

 wij aannemen, dat ook diegene, welke door hunne eenvoudigere be- 

 werktuiging eene zeer lage plaats in de rij der wezens innemen, 

 geenszins geheel hartstogteloos zijn, al kunnen wij ons ook moeijelijk 

 eene voorstelling vormen van den aard en den graad hunner gewaar- 

 wordingen en aandoeningen. 



Zucht tot zelfbehoud is allen dieren eigen , hetzij deze in maat- 

 schappij leven of niet. Die zucht stelt den eersten trap daar van het- 

 geen , meer omvattend geworden , eigenbelangzucht heet. Even als in 

 de menschelijke maatschappij , worden dus in de dieren-maatschappijen 

 de individu's door eigenbelang gedreven, maar ook even als in gene 

 wordt de werking daarvan geregeld, gematigd door het gevoel van 

 aan- en afhankelijkheid der individu's onderling, een gevoel, dat hen 

 aanspoort zich in elkanders nabijheid op te houden en gemeenschap- 

 pelijk te handelen, waar het de bevordering van het maatschappelijk 

 welzijn geldt. Ik weet voor dit gevoel , ■ — het moge dan in meerdere 

 of mindere mate tot duidelijke bewustheid gekomen zijn, — geenen 

 anderen naam dan dien van liefde. 



Eigenbelang en liefde, — het eerste afstootend, de tweede aantrek- 



