332 MAGIE. 



men strafte. Of iemand omgang had met goede of met kwade geesten 

 en van dezen zaken leerde, die anderen niet wisten, dit mogt hem 

 gevreesd, welligt gehaat maken, — zoo hij zich slechts van zijne 

 kennis niet bediende tot nadeel van anderen, liet men hem stil be- 

 gaan. De lex Comelia de sicariis et veneficiis, die wel eens aangehaald 

 is ten bewijze , dat tooverij als zoodanig bij de Romeinen strafbaar 

 werd gerekend, doet hier niets af, daar zij alleen op moord of be- 

 schadiging door gifmengerij ziet. 



Wat de wijze aangaat , waarop toovenaars en heksen tot de kennis 

 kwamen, die hen van gewone menschen onderscheidde, daarvan 

 vormde men zich evenmin een helder begrip , als ons publiek er zich 

 een vormt van de wijze , waarop kwakzalvers en wonderdocters aan 

 hunne veronderstelde wetenschap moeten zijn gekomen. Men nam echter , 

 wanneer men er verder op doordacht , twee hoofdbronnen van magi- 

 sche wetenschap aan. De eerste was eene op de overleveringen der 

 wijzen uit den ouden tijd steunende en door eigen onverdroten arbeid 

 verkregen kennis van de diepste geheimen der natuur , de andere de 

 gemeenschap met goden , of wel — en die zienswijze was vooral al- 

 gemeen — met daemonen. Men verstond dan onder daemonen geene 

 goden, ook niet de zielen van afgestorven menschen — welke betee- 

 kenissen overigens het woord daemon ook bezat, — maar zekere niet 

 goddelijke en ook niet menschelijke , zich tusschen hemel en aarde 

 ophoudende wezens , wier natuur overigens op verschillende wijze werd 

 opgevat. Zij waren er van onderscheidene soorten; er waren er, — 

 en deze behoorden tot de lagere klassen, — die, hoezeer ook in een 

 enkel opzigt met groote magt begaafd , nogtans van rede verstoken 

 waren en dus ver beneden den mensen stonden. De mensch nu kon 

 met die daemonen in gemeenschap treden en zich door hen laten onder- 

 wijzen en helpen , — ja wat meer is , hij kon ze ook aan zich onder- 

 werpen en dwingen tot onbepaalde gehoorzaamheid. Men behoefde 

 evenwel niet altijd zelf uit een dier beide oorspronkelijke bronnen te 

 putten; — men kon haar ook verkrijgen door het onderwijs van an- 

 deren, die 'tzij zich de moeite en gevaren der eigene navorsching 

 getroost hadden, of almede hunne wetenschap langs een afgeleiden 

 weg hadden verkregen. 



