MAGIE. 333 



Ik moet hier eene opmerking bijvoegen. Bij de ouden was van het- 

 geen wij gewoon zijn bovennatuurlijke wetenschap te noemen , geene 

 sprake. Boven de natuur kenden zij niets. De leer der daemonen, ja 

 zelfs de leer van het goddelijk beginsel was even goed als wat wij 

 physica, natuurlijke historie, sterrekunde en wat dies meer zij gewoon 

 zijn te noemen, wijsbegeerte, de wetenschap van de natuur en der 

 oorzaken van het bestaande. Die daemonen , waarvan ik sprak , wa- 

 ren wezens, die evenzoo eene schakel in de schepping uitmaakten, als 

 de mensch , — wezens van een anderen aard zeker, maar toch we- 

 zens, die, even als de mensch, 'tzij door den wilder godheid zóó en 

 niet anders geschapen waren , of waarvan men den oorsprong uit even 

 zulke natuurlijke oorzaken afleidde als die waren , welke aan den 

 mensch het aanzijn hadden gegeven. De verschijnselen voorts, die 

 men teekens of prodigien noemde , diegene , die men met den naam 

 van wonderwerken of mirakelen betitelde , waren bij hen geene 

 omkeeringen of opheffingen van de wetten der natuur , maar , om 

 't even of men ze aan goden of daemonen of toovenaars toeschreef, 

 eenvoudig verschijnselen, die den gewonen loop der natuur te buiten 

 gingen. Daaruit volgt, dat het w T onder bij hen een wonder bleef, al 

 kwam men er toe om het te verklaren. Het was eerst in lateren tijd 

 dat men van boven — dus niet in — de natuur bestaande zaken begon 

 te spreken , dat men als kenmerk van het wonder aannam , dat het 

 tegen de wetten der natuur moest strijden , en dat elke poging tot 

 natuurlijke verklaring van een wonder met eene ontkenning van het 

 wonder als zoodanig werd gelijk gesteld. 



Konden de Grieken zich op den duur aan den invloed van Oostersche 

 denkbeelden aangaande de magie niet onttrekken , en nam de beoefe- 

 ning der eigenlijke Oostersche magie vooral onder de Aziatische 

 Grieken na alexander den Groote zeer toe , te Rome bereikten 

 onder de keizers het geloof aan en het gebruik maken van tooverij 

 eene ontzettende hoogte. In die hoofdstad der toen bekende wereld , 

 het middenpunt waarheen vreemdelingen uit alle provinciën des rijks 

 en avonturiers van allerlei aard zich heen getrokken gevoelden , waai- 

 de meest verfijnde weelde en ten top gedreven losbandigheid gestadig 

 nieuwe prikkels voor de afgestompte zinnelijkheid vroegen , en waar , 



