MAGIE. 337 



moeijelijke omstandigheden geraadpleegd worden, en waarvan de 

 Bruktersche voleda , in de geschiedenis van den Bataaf'schen opstand 

 bij tacitus vermeld, als voorbeeld kan worden genoemd. Maar er 

 waren er ook , die van eene zekere meerdere kennis, die zij , op welke 

 wijze dan ook , hadden weten te verkrijgen , gebruik maakten , 't zij 

 alleen in haar eigen belang 't zij tot nadeel van anderen; deze waren de 

 heksen en tooverkollen , van wie men dacht , dat zij de hulp van booze 

 geesten , waartoe men later ook de oude dwergen of Trolden telde , 

 gebruikten tot bereiking van booze oogmerken. Zoo geacht en geëerd 

 de Alrunas waren, zoo gevreesd en gehaat waren de heksen. 



Wij zullen ons overigens in de oorspronkelijke tooverij der Germanen, 

 waarvan trouwens niet veel met zekerheid bekend is, niet verdiepen, 

 en liever zien wat de invoering van het Christendom te dien aanzien 

 bij hen uitwerkte. 



De eerste invoerders van het Christendom bij de Germanen maakten 

 veel gebruik van een welligt zeer politieken , maar overigens niet in 

 alle opzigten te verdedigen maatregel, dezen namelijk , dat zij , ervoor 

 schroomende hunne bekeerlingen ronduit het niet-bestaan van hunne 

 tot dusver vereerde goden te prediken, dat bestaan aannamen en er- 

 kenden , maar tevens leerden , dat die wezens geene goden , maar 

 daemonen, kwade geesten, duivels waren, die van ouds af de menschen 

 verleid, van de dienst des eenigen waren Gods afgetrokken en zich 

 zelven onder een schoonschijnend aanzien als goden hadden doen eer- 

 biedigen en vereeren. Dit rijmde volkomen met de ieer der kerk , die 

 het bestaan en de groote magt aannam van eenen aartsvijand van 

 God, een gevallen engel, een duivel, omringd van heirscharen van 

 andere gevallen engelen, die steeds er op uit waren om de menschen 

 te verleiden tot afval van God en om zich van hunne zielen meester 

 te maken , ten einde daardoor het verlossingswerk des Zaligmakers 

 zoo veel mogelijk te doen mislukken en zoo vele zielen als zij maar 

 konden hun eeuwig rampzalig lot te doen deelen. Te verwonderen is 

 het niet, dat zoo het daemonisme , de leer van het booze beginsel en 

 van zijne magt over den mensch , in de Germaansche christelijke we- 

 reld — en daartoe behoorde op den duur meer dan binnen de gren- 

 zen van het eigenlijke Germanie lag, eene verbazende uitbreiding 

 1863. 22 



