MAGIE. 339 



een mensch , doorgaans meer de vernietiging van het heil zijner ziel , 

 dan van zijn aardsch geluk op het oog had. 



Neemt men nu dit alles in aanmerking, dan laten zich de vrees, 

 de afschuw en den haat , die de Germaansche volken in de midden- 

 eeuwen vooral jegens heksen koesterden , zeer gemakkelijk begrijpen 

 en verklaren. En dat bij het alom heerschende bijgeloof, dat voor de 

 meest natuurlijke verschijnselen liefst geheimzinnige bovennatuurlijke 

 oorzaken zocht , allerlei rampen : ziekte , krankzinnigheid , brand , ha- 

 gelslag en nog veel meer aan kwaadwillige betoovering werden toe- 

 geschreven , — dat er weinig toe noodig was om het vermoeden op 

 zich te laden , dat men met een boozen geest een verbond tot verderf 

 des naasten gemaakt had , — en dat hij of zij , die dit ongeluk had , 

 bloot stond aan de wraakoefening en vervolging der menigte, — dit 

 alles is zeer natuurlijk. Wat in de middeneeuwen zij , die van tooverij 

 verdacht werden, te lijden hadden, en van welken aard de heksen- 

 processen waren, die in lateren tijd, vooral na het verschijnen in 1484 

 van de beruchte bul van paus innocentius viii, in optima forma door 

 geheel Europa heen gevoerd werden naar de aanwijzingen en voor- 

 schriften van den in 1489 in het licht verschenen Malleus maleficarum of 

 Heksenhamer, is zoo algemeen bekend , dat ik er mijne lezers niet mede 

 wil ophouden. Ook van de gruwelen , op grond van die bul en het ge- 

 noemde boek, met verkrachting van alle regtsbeginselen en van alle 

 gezond verstand gepleegd, zal ik geen tafereel ophangen. Men weet, 

 dat het echter niet ontbrak aan stemmen, die zich tegen die waan- 

 zinnigheid des tijds verhieven , ofschoon in de zeventiende eeuw de 

 vroome jesuit spee nog te vergeefs daartegen predikte, — en dat later 

 onze landgenoot ealthasar bkkker in 1691 door zijne «Betooverde 

 wereld" zich met beter gevolg er tegen hooren deed, en eindelijk 

 christian thomasius, hoogleeraar te Halle, in het begin der 18de 

 eeuw met het meest gezegende gevolg de heksenprocessen bekampte , 

 ofschoon nog na hem zich hier en daar nog een en ander voorbeeld er 

 van opdeed, en het geloof aan heksen en beheksten nog in onzen tijd 

 niet geheel vernietigd is; — dat alles is zoo algemeen bekend, dat ik 

 het tijdverspilling zou achten er bij te blijven stilstaan. 



Intusschen vertoonde zich ook bij de Germaansche volken de tooverij 



22* 



