208 HET LANDSCHAP, 



nieuwe en rijkere bronnen van bestaan te vinden voor zich en zijn 

 geslacht, dan dringt hij met een wakker oog tot in de geheimste 

 schuilhoeken van zijn bondgenoot. Hij leert inzien, hoe hare meest 

 uiteenloopende verschijnselen een en hetzelfde karakter hebben en hij 

 den grootsten invloed op haar kan uitoefenen , wanneer hij zijne plannen 

 grondvest op hare wetten. Werkingen, die oppervlakkig bijna niet 

 te bespeuren zijn, weet hij met honderdvoudige kracht te voorschijn 

 te roepen, leemten aan te vullen, overtolligheden weg te nemen en 

 de natuur zelve dat te laten verrigten, waartoe zij hem vroeger slechts 

 eene sobere medewerking verleende. De natuur volgt gedwee de 

 teugels van zijn zacht en verstandig bestuur, en, schijnbaar vrij, be- 

 weegt zij zich geheel in den kring , dien hij haar heeft afgebakend. 

 De mensch beschouwt haar nu als een minder wezen, eene blinde 

 magt, die hij zich onderwerpen moet; de aarde verkrijgt een nieuw 

 aanzien, en er ontstaat een oneindige rijkdom van voortbrengselen, de 

 gewrochten van kunst en vernuft, die van de overige natuur slechts 

 daarin verschillen , dat zij door tusschenkomst van den mensch zijn te 

 voorschijn geroepen. De natuur verrigt nu het werk des menschen 

 en de mensch is haar magtige gebieder, — zoo hij waarlijk groot is, 

 ook in haar hoofdkwartier, zijn eigen hart. 



Nergens vinden wij deze drie toestanden treffender uitgedrukt dan 

 in het uitwendige gewaad der natuur, in het landschap, het levende 

 beeld , dat ons haar in haren schoonsten rijkdom vertegenwoordigt. 



Het landschap is een beeld der natuur , voortgebragt door den indruk 

 van den bodem, den plantengroei en het water, die ons omringen. 

 Naakte rotsen, woestijnen en steppen, oorspronkelijke wouden en de 

 onafzienbare zee zijn de zuiverste uitdrukkingen dezer drie factoren 

 en als 't ware de grondstof, waaruit het landschap is geformeerd. Elk 

 dezer factoren kan echter op verschillende wijze werkzaam zijn. Van 

 daar eene ontzaggelijke verscheidenheid in de tafereelen, die door 

 hunne zamenwerking ontstaan. Al naarmate een hunner de overmagt 

 boven de beide andere bezit, zien wij in het landschap een ander 

 karakter, zoodat wij in het geheel drie hoofdkarakters kunnen aanne- 

 men, die op den beschouwer een verschillenden indruk maken. Voor- 

 eerst de bergstreken , heuvellanden en vlakten , waar de bodem met 



