210 HET LANDSCHAP. 



ons heeft opgewekt, — de stoffelijke mensch onbewust, de denkende 

 dikwijls tot zijne verwondering en beschaming. Het leven der menschen 

 is met dat der natuur zoodanig ineengeweven, dat elke storing daar buiten 

 eene storing in zijn gemoed teweeg brengt. Is de natuur in evenwigt, 

 zijn hare verschijnselen in zachte overeenstemming, dan gevoelt de 

 mensch zich behagelijk en hij noemt de uitdrukking der natuur schoon- 

 heid. Zoo vormen de drie blijvende kenmerken van het landschap bij 

 harmonische zamenwerking een geheel , dat ons gemoed aangenaam 

 aandoet; — maar naarmate een hunner het landschap min of meer 

 beheerscht, is het evenwigt en ook onze gemoedsrust verbroken. 



Verplaatsen wij ons in eene woeste bergstreek , in een breed en 

 diep dal, waar zonderling gevormde rotsen dreigend overhangen en 

 waar de onefFene bodem, zonder boom noch plant, zonder een enkel 

 grasscheutje, alleen met groote en kleine steenblokken bezaaid is, als 

 had daar eene geweldige instorting plaats gehad. Hier overvalt ons 

 eene angstige huivering; er is niets dat aan onze zucht tot leven en 

 genot te gemoet komt; wij zien de doode , koude aarde, en ook in ons 

 binnenste is het verlaten en eenzaam. 



Maar wanneer door datzelfde oord een bergstroom met woedende 

 snelheid voortjaagt en de menschelijke stem schier onhoorbaar maakt 

 door zijn donderend geweld ; wanneer op de toppen en langs de hel- 

 lingen der rotsen de spitse gedaanten der pijnboomen over den afgrond 

 hangen en donker tegen het graauwe luchtruim afsteken, dan vervullen 

 ons bewondering en ontzetting ; het verhevene verheft ook ons ge- 

 moed , en wij noemen het landschap romantisch. 



Neerdrukkend en vernietigend is de eerste indruk van een oor- 

 spronkelijk woud der keerkringen , waar de boomstammen in ontzet- 

 tende wanorde als zuilen in eene onmetelijke kerk omhoog rijzen , 

 terwijl een nevelachtig waas het uitzigt belet, en het digte dak van 

 meestal dikke lederachtige bladeren het zonlicht buiten sluit en alles 

 in een geheimzinnig halfdonker hult. Bij de gansche afwezigheid van 

 al het menschelijke, hebben die reuzenstammen iets menschelijks, iets 

 bezields , dat hen nog huiveringwekkender maakt. De kruip- en 

 slingerplanten, die hen tot verstikkens omklemmen, vertoonen iets 

 hatelijks, iets dierlijk- egoïstisch, en de zoele, vochtige lucht, de aan- 



