220 HET LANDSCHAP. 



mensch gedwongen, in eene woeste landstreek te wonen, dan zal zijn 

 eerste werk zijn zich vrij te maken en het landschap naar zijne 

 inzigten te herscheppen. De mensch gevoelt zich dus alleen vrij in 

 de natuur, die hij zich zelf gevormd heeft, evenzeer als hij slechts 

 door eene eigene, zelfstandige overtuiging zedelijk vrij kan zijn. Onze 

 bouw- en weilanden zijn voor ons even zoo goed natuur als de oor- 

 spronkelijke wouden voor den wilde. 



Meer en meer verminderen die wouden, met de ontwikkeling van 

 onze beschaving. De verbazende verscheidenheid van boomen en planten 

 verdwijnt voor de uitgestrekte , eentoonige katoenvelden , koffijtuinen 

 en graanakkers. De wilde dieren verminderen in aantal, en de lagere 

 menschenrassen sterven uit of smelten ineen met het magtige ras, dat 

 thans aan het hoofd staat. 



Elke beschouwing der natuur is onvolledig, die niet deze periode 

 van de werking des menschen in zich opneemt, en onze eeuw heeft 

 het voorregt, eene innige vereeniging te zien ontstaan van de kennis 

 der natuur met het menschelijk bedrijf. Het denkbeeld, in göthes 

 Faust uitgedrukt, wordt werkelijkheid, en de wetenschap neemt, na 

 eindelooze omzwervingen in het bovenzinnelijke , ploeg en spade ter 

 hand en wordt de stoffelijke weldoenster der menschheid. De invloed 

 van de natuur op den mensch was het onderwerp van vroegere be- 

 schouwingeii ; wij, kinderen der negentiende eeuw, mogen ons verheugen 

 in het bezit van talrijke bijdragen tot eene geschiedenis van den invloed 

 des menschen op de natuur. En gelijk eene oppervlakkige beschou- 

 wing van de natuurlijke landschappen ons reeds den aard van hunne 

 bewoners doet vermoeden , zoo zal ook omgekeerd de gedaante der 

 kunstmatig gevormde landschappen ons toonen, op welken trap van 

 ontwikkeling hunne ontwerpers hebben gestaan. 



Verre het grootste gedeelte der menschheid kent geen anderen 

 prikkel tot arbeid, dan behoefte en zinnelijkheid. De hervorming, 

 die de mensch in de natuur tot stand brengt , is dus het beeld van den 

 honger of van de begeerte naar genot en verstrooijing. De boer, die 

 zijn akker beploegt, is het werktuig der behoefte, de hovenier, die 

 het edele takje ent op den wilden stam , vertegenwoordigt de zucht 

 naar zingenot. De behoefte is eene strenge leidsvrouw en duldt geene 



