242 DE METHODE DER NATUURWETENSCHAP. 



glans , kleur en dikwijls in nog meer opzichten op goud geleken. Dan 

 meende men van de natuur te vernemen : "als gij deze stoffen bij el- 

 kander brengt en verbit, ontstaat er goud." Maar de natuur zeide: 

 "dan ontstaat er een legeering of een zwavelmetaal." Ontstond bij een 

 andere gelegenheid het vermeende goud niet, dan geloofde men aan 

 de voorwaarden der proef niet voldoende voldaan te hebben. 



Wilt gij een voorbeeld uit latere tijden , ik behoef slechts een blad- 

 zijde op te slaan uit de geschiedenis van de leer der verbranding; 

 een onderwerp, dat ons in het voorafgaande reeds bezighield. Ge- 

 durende de laatste helft der voorgaande eeuw stond het bij de 

 natuurkundigen vast, dat het wezen der verbranding hierin bestond, 

 dat uit de brandende stoffen iets ontweek, waaraan zij den naam van 

 phlogiston gaven. Wij werden door de uitkomst onzer proeven er toe 

 geleid, om onder genoemde omstandigheden een opnemen van zuurstof 

 aan te nemen en toch zou het mij niet moeielijk vallen mij op het 

 standpunt van de aanhangers der leer van het phlogiston te verplaat- 

 sen , en uit dit oogpunt bijna alle verschijnselen , die met verbranding 

 in verband staan, op zeer aannemelijke wijze te verklaren. Wat wij 

 in het voorafgaande het opnemen of afgeven van zuurstof noemden , 

 behoefden wij slechts als het verliezen of verkrijgen van phlogiston 

 aan te duiden. Alleen de bekende gewichtsvermeerdering zou met 

 onze tegenwoordige begrippen over de zwaartekracht en de warmte 

 zoodanig in strijd blijken te zijn, dat ons geloof aan het phlogiston 

 zou wankelen. Dit was het dan ook wat lavoisier in staat stelde het 

 phlogiston uit de wetenschap te verbannen, waar het ruim een halve 

 eeuw op den troon had gezeten. 



Wij hebben de natuurkundige methode leeren kennen als een machtig 

 middel om waarheid te verkrijgen. Tevens is ons echter gebleken, 

 dat zij nog een ruime gelegenheid voor dwalen openlaat. Zij is geens- 

 zins de to o verstaf, waarmede men de natuur slechts heeft aan te 

 rakon , om haar verborgen drijven en werken voor ieders oog bloot 

 te leggen. Slechts in de meesterhand wordt zij een hefboom , waar- 

 mede de zware sluier, die haar geheimen bedekt, hier en daar wordt 

 opgelicht. Waarneming is de eeuige grondslag van elk natuuronder- 

 zonk. Het geheim der methode is hierin gelegen, die waarneming onder 

 de moest gunstige omstandigheden te doen plaats vinden. Dit is het 

 kort begrip van alles, wat in het voorafgaande gezegd is. Wel is 

 waar, wordt in den vorm van wiskundige betoogen ook van deductie in 



