VOOR DE HEDENDAAGSCHE BESCHAVING. 25 



De grond is nog niet genoegzaam voorbereid om ze wortel te 

 doen schieten. Eeeds hadden de Grieksche wijsgeeren democmutus , 

 epicurus , empedocles en de Romein lucketiüs eene natuurbeschouwing 

 gehuldigd, welke in vele hoofdpunten met die der hedendaagsche na- 

 tuurkundigen overeenstemt, maar die natuurbeschouwing kon vele 

 eeuwen lang geen ingang vinden; zij was te zeer iu strijd mot andere 

 heérschende denkbeelden, en daaraan ontbrak de onmisbare grondslag, 

 namelijk eene voldoende , door ervaring verkregen kennis , welke eerst 

 de vrucht van lateren , eeuwenlangen arbeid moest zijn. 



Aan de heérschende denkbeelden of ideën beantwoorden de daaruit 

 voortspruitende idealen. Men hoort onzen tijd vaak beschuldigen van 

 gemis van idealen. Ik geloof ten onrechte. Met de verandering van 

 denkbeelden veranderen ook de idealen. Voor den G-riek was schoonheid 

 het hoogste ideaal; ro y.zïov /.on ro aya^ov werden in éénen adem genoemd ; 

 bij den ouden Romein was de dapperheid in den oorlog de hoogste 

 deugd; beiden werden dan ook met hetzelfde woord, virtus , aangeduid. 

 Toen de leer van Christus de in de heidensche oudheid overheerschende 

 denkbeelden verdrongen had , traden geheel andere idealen op den voor- 

 grond. Haar stichter leerde liefde tot God en menschen als het hoogste 

 ideaal kennen, maar nog geen twee eeuwen na zijnen dood was daar- 

 voor iets geheel anders in de plaats getreden, namelijk godsdienstig 

 geloof en onderwerping aan het gezag der kerk. 



Het is waar, evenals eertijds hebben ook thans velen de vroegere 

 afgoden verbrand of zoo vervormd dat het voorgeslacht ze niet meer 

 herkennen zoude , maar zijn daarmede de idealen verdwenen ? In geenen 

 deele. Klopt ons hart niet nog altijd warm bij het vernemen eener 

 edele daad, eener daad van zelfopoffering , van zelfverloochening? Is 

 menschenliefde , philanthropie , niet juist een der kenmerken van onzen 

 tijd, al uit zij zich soms op onverstandige wijze? Is niet de strafwet- 

 geving zeer verzacht, de doodstraf afgeschaft? En al leert helaas de 

 ondervinding , dat in te vele gevallen macht boven recht gaat , blijft 

 daarom het ideaal van recht niet in de gemoederen bestaan? Het 

 autoriteitsgeloof verdwijnt wel is waar meer en meer, maar daarvoor 

 is het streven naar vrijheid, en wel in de eerste plaats naar vrijheid 

 van den geest , van de gedachte , die van den homo liber van spinoza , 

 in de plaats getreden , en daarmede tevens het streven naar waarheid , 

 echte, onvervalschte , objectieve waarheid, wel te onderscheiden van 

 hetgeen de verschillende kerken, die elk zich in het bezit der absolute 



