VOOR DE HEDENDAAGSCHE BESCHAVING. 27 



voudigste der natuurwetenschappen , en de daarmede in nauw verband 

 staande kennis der aarde als kosmisch lichaam, ver genoeg gevorderd 

 om het besef te doen ontwaken dat niet alles wat do theologen toen 

 verkondigden onomstootelijke waarheid was. Toen columbus Amerika 

 had ontdekt , toen magelhan de aarde had omgezeild , en daardoor het 

 feitelijk bewijs was geleverd dat deze een bol is , gelijk reeds sommige 

 oude wijsgeeren beweerd hadden; toen vervolgens copernicus aantoonde 

 dat die bol niet stilstaat als middelpunt van het heelal, maar om zijne 

 as draait en om de zon een loopbaan beschrijft, ontbrandde de strijd, 

 want zulk eene leer wierp vele der meest geliefkoosde voorstellingen 

 der heerschende kerk omver, en deze liep gevaar een gedeelte harer 

 macht over de menigte te verliezen, wanneer zij zulke ketterijen toe- 

 liet. Zij beschouwde zich als de voogdes , als de opvoedster der mensch- 

 heid, en wee dengene die haar die taak uit de handen wilde nemen 

 en leeringen verkondigde die met de hare in strijd waren ! Hem wacht- 

 ten de kerkers der inquisitie. Copernicus ontging dit lot, want hij 

 stierf op het oogenblik toen zijn boek was afgedrukt, maar giordano 

 bruno werd verbrand en galilei gedwongen tot eene smadelijke af- 

 zwering zijner vermeende dwalingen. Maar toen keppler uit zijne eigene 

 waarnemingen en die van ïycho brahé de drie naar hem genoemde wet- 

 ten omtrent den omloop der planeten om de zon had afgeleid en 

 newton daarop het zegel had gedrukt door ontdekking van de wet dei- 

 zwaartekracht , toen het derhalve onwederlegbaar gebleken was dat er 

 in de natuur onveranderlijke wetten heerschen, toen had tevens het 

 bekrompen godsbegrip der oude theologie en de daaruit voortvloeiende 

 natuur- en wereldbeschouwing een stoot ontvangen, waarvan het zich 

 nooit hersteld heeft. Men behoefde slechts op dezelfde baan voort te gaan 

 om het geheel te doen vallen. Ook op het gebied der physica werden 

 weldra veroveringen gemaakt en het bestaan van vaste wetten aange- 

 wezen. Torricelli toonde aan dat de lucht zwaarte heeft , en pascal 

 bewees het door zijn beroemde proef. Robert boyle ontdekte dat de 

 drukking der lucht evenredig is aan hare dichtheid, doch het was voor 

 onzen tijd bewaard daarvan de verklaring te geven. Newton , onze 

 snellius en christiaan huygens ontdekten de wetten die de lichtstralen 

 volgen. 



Zoo werd het allengs duidelijker en duidelijker dat alle natuurver- 

 schijnselen de noodzakelijke en onveranderlijke gevolgen zijn van even 

 vaste oorzaken. De overtuiging van dit onverbrekelijk verband leidde 



