VOOR DE HEDENDAAGSCHE BESCHAVING. 88 



wereld bewust , evenals wij worden zij tot handelen aangedreven door 

 hartstochton en driften , door liefde en haat , door sympathien en anti- 

 pathie n , en, hoewel vele hunner handelingen zuiver instinctmatig en 

 onbewust geschieden — wat trouwens ook van vele menschelijke han- 

 delingen , hoewel in merkelijk geringere mate, moet gezegd worden — ont- 

 dekken wij toch bij hen niet zelden blijken van overleg om een gesteld 

 doel te bereiken, die, wanneer zij bij menschen voorkwamen, zonder 

 eenigen twijfel als uitingen des verstands zouden worden beschouwd. 

 Wel opgevat leidt dan ook do ontwikkelingshypothese volstrekt niet 

 tot eene verlaging van den mensch , maar wel tot eene verhoo- 

 ging der dierenwereld in de algemeene schatting. Er was een 

 tijd dat adellijken met de grootste minachting op hunne onderhoorigen 

 en lijfeigenen neerzagen; eene zoogenaamd hooge geboorte werd bijna 

 als een deugd beschouwd. Die tijd is voorbij , al heft hier en daar men- 

 schelijke hoogmoed nog het hoofd op. Er was ook een tijd dat de Euro- 

 peaan minachtend op het negerras nederzag en het beschouwde als 

 alleen geschikt om hem slavendienst te bewijzen. Ook die tijd is voorbij. 

 De slavernij is afgeschaft en alle beschaafde volken hebben zich vereenigd 

 om haar ook voor het vervolg te weren. Dezelfde strooming van den 

 menschelijken geest bespeurt men thans in de toenadering tot de die- 

 ren , bepaaldelijk tot die dieren welke de gezellen van den mensch zijn 

 en daarom zijne sympathie het eerst wekken. Die toenadering, die 

 sympathie worden gesteund door de Darwinische hypothese , en al 

 erkent men dan ook in de talrijke, overal verrijzende genootschappen 

 tot bescherming van diereu meer de uiting van het gevoel , van het 

 hart, dan van het verstand, zij zijn niettemin een teeken des tijcis , 

 een blijk van verandering der denkbeelden omtrent de verhouding waarin 

 de mensch tot de overige dierenwereld staat. Reods wordt in goeden 

 ernst, zelfs door rechtsgeleerden, de vraag overwogen: of aan de die- 

 ren niet , evenals aan den mensch , rechten behooren te worden toege- 

 kend ? Ik zal hierover thans niet uitweiden, maar alleen doen opmer- 

 ken , dat men , voor zoover het althans den mensch betreft , gewoon 

 is tegenover zekere rechten ook zekere plichten te stellen en dat plich- 

 ten verantwoordelijkheid, toerekenbaarheid medebrengen. Zoo zouden 

 de geestelijke rechtbanken in do middeleeuwen gerechtvaardigd worden , 

 die muizen , sprinkhaneu en andere dieren die de velden verwoestten , 

 varkens, die zich aan kindermoord hadden schuldig gemaakt, voor hun- 

 nen rechterstoel daagden, eene procedure tegen hen openden volgens 



3 



