90 OVER DE METHODEN VAN ONDERZOEK 



ten dienste , te weten : de eigenlijk gezegde waarneming in engeren zin , 

 nl. de beschouwing van het verschijnsel , gelijk het zich in db natuur 

 voordoet; ten tweede: de proefneming, dat is: het verschijnsel bestu- 

 deerende , onder kunstmatige omstandigheden , die wij met opzet voor 

 grondiger onderzoek hebben aangebracht; eindelijk de vergelijkende me- 

 thode, wel te verstaan: de trapsgewijze beschouwing van een reeks 

 gevallen , waarin het verschijnsel zich steeds eenvoudiger voordoet. 



In welk opzicht nu vinden deze drie methoden van onderzoek bij de 

 beoefening der verschillende wetenschappen hare toepassing? 



Vooreerst hebben wij de sterrekunde,de eenvoudigste wetenschap , 

 gelijk wij opmerkten. Hier nu is uit den aard der zaak voor proefne- 

 ming geen plaats. Maar ook de vergelijkende methode kan ons nog niet 

 helpen, wijl ons slechts één zonnestelsel, dat van deze wereld, is ge- 

 opanbaard ; de wetenschap van het heelal toch , de siderale astronomie , 

 zal wel immer in hare kindsheid blijven. Den sterrekundige rest dus 

 slechts de zuivere waarneming, en dan nog wel met één enkel zintuig: 

 het gezicht. Hoeken te meten, verloopen tijden te tellen, ziedaar zijn 

 werk, en hij moet het volbrengen met de eenvoudigste, met zeer be- 

 perkte hulpmiddelen. Maar juist daarom neemt de astronomie zulk een ge- 

 wichtige plaats als wetenschap in ; immers bij geen anderen tak van 

 kennis heeft de rede zich met zóó ver loopende betoogen in te laten , 

 zonder dat haar de waarneming te hulp komt. In deze bij uitstek wiskun- 

 dige wetenschap vindt de abstracte redeneerkracht haar eigenlijk ter- 

 rein. Waarneming van wiskundige, geometrische en mechanische ver- 

 schijnselen, ziedaar alles; stond den sterrekundige de rede niet in de 

 hoogste mate ten dienste , hij zou van de door hem gedane waarnemin- 

 gen in de gewichtigste gevallen geene voldoening kunnen smaken. Zoo 

 kunnen wij niet zien: noch den vorm en den aard, noch de loopbaan 

 van een planeet , noch de dagelijksche beweging des hemels ; maar wij 

 ontdekken een en ander, dank abstracte betoogen en ver strekkende 

 besluiten uit weinige feiten. Voorwaar een bezwarende geestelijke arbeid, 

 waarin geen plaats is voor die onmiddellijke resultaten , welke ons de 

 waarneming van niet-sterrekundige verschijnselen zoo dikwerf geeft. 



In dit opzicht treffen wij het eerst op onzen weg de natuurkunde. 

 Wij hebben niet meer te doen met een enkele kracht , de zwaartekracht ; 

 tal van oorzaken, die op het verschijnsel inwerken, hebben wij te be- 

 schouwen; wij staan dus voor veel ingewikkelder vraagstukken. De 

 wiskunde komt ons nog wel uitstekend te stade, maar deze zoo de- 



