BIJ DE BEOEFENING DER NATUURWETENSCHAPPEN. 99 



Doch reeds te lang wellicht stonden wij bij deze enkele toepassing 

 stil , die eigenlijk gezegd buiten de grenzen van dit opstel , dogmatisch 

 als het is , valt ; hoe meer wij echter het werkelijke leven naderen , 

 hoe aantrekkelijker ons het onderwerp toeschijnt, des te moeielijker ons de 

 voorgeschreven zelfbeperking valt. Dit zullen wij met name gevoelen, 

 nu dat wij het terrein onzer dagelijksche overdenkingen betreden, dat 

 der sociologie. 



In samengesteldheid, in veranderlijkheid, in moeielijkheid van wijs- 

 geerige beoefening , wordt deze door geene andere natuurwetenschap over- 

 troffen : de sociologie vordert dientengevolge niet enkel de kennis van al de 

 reeds genoemde wetenschappen , maar ook een uitgebreider samenstel van 

 hulpmiddelen van onderzoek , dan wij tot dusver leerden kennen , en daar 

 het meerdere ten deze weer in geenen deele geëvenredigd blijft aan de toe- 

 neming der bezwaren, waarmede de beoefening der sociologie te kampen 

 heeft , zoo is de hoogste der wetenschappen , in vergelijking der overige 

 vakken van kennis, tot de minste volmaaktheid te brengen. 



Na hetgeen wij over de proefondervindelijke methode bij de biologie 

 hebben medegedeeld , zal het geene verwondering baren , dat deze me- 

 thode voor de sociologie nog minder geschikt blijkt. Tot dusver 

 konden wij nog aan kunstmatig in het leven geroepen proeven den- 

 ken, al bleken zij ons reeds vol moeielijkheden en gevaren, maar in 

 de sociologie wordt zulk een proefneming feitelijk onmogelijk. De sa- 

 mengesteldheid der verschijnselen niet alleen is zóó toegenomen , dat 

 geene op zich zelf staande wijziging, die niet onmiddellijk al de ove- 

 rige deelen van het verschijnsel wijzigt, te doen valt, maar het maat- 

 schappelijk leven zelf veroorlooft niet een opzettelijke proefneming , 

 waardoor het organisme met opzet zou verstoord worden. Doch ook 

 ten deze wijst ons de biologie een vorm van proefneming aan , die bij 

 wijze van surrogaat uitstekende diensten kan bewijzen. Wat den wijs- 

 geer niet is veroorloofd , bewerkt te dikwerf, om met adam smith te spre- 

 ken, "that insidious and crafty animal, vulgarly called a statesman or poli- 

 tician , whose councils are directed by the momentary fluctuations of af airs. 



gemoedsleven op hoogeren trap staat. Beide seksen vullen elkander aan. Overigens heelt 

 men vrouwelijke mannen en mannelijke vrouwen. 



De op Java woonachtige schrijver van dit opstel zal ons deze en andere tocvocgselen 

 en kleine wijzigingen, ook in den tekst, ten goede houden. Het spreekt voorts van zelf 

 dat de redactie geenszins de verantwoordelijkheid voor eenige bewering van den schrij- 

 ver op zich neemt. Red. 



