100 OVER DE METHODEN VAN ONDERZOEK 



Ook ia bet maatschappelijk leven namelijk erkent men die patholo- 

 gische toestanden , waarin de statistische of dynamische wetten door 

 voorbijgaande oorzaken tijdelijk worden gewijzigd, gelijk men met 

 name in revolutionaire tijdperken ontwaart. Het zij echter opgemerkt, 

 dat de beoordeeling dier abnormale verschijnselen slechts vruchten kan 

 dragen en dat men dan eerst uit de ontleding van den ziektestaat tot den 

 normaleu staat kan besluiten , indien men daarbij geleid wordt door 

 theorieën, die men terecht of te onrecht als de grondslag van het maat- 

 schappelijk bestaan erkent. Al die politieke proefnemingen , waarvan wij 

 onophoudelijk getuigen zijn, leiden slechts te dikwerf tot vermeerde- 

 ring der wanorde, wijl de overtuiging van het bestaan van onverstoor- 

 bare ontwikkelingswetten gemist wordt. Wat men heden verrichtte , ziet 

 men morgen weer afbreken, om den anderen dag met een ijver, eene 

 betere zaak waardig, datgene wat men als euvel erkende wederom op 

 te bouwen. 



De leiding en vervolgens verklaring door eenige vaste theorie blijkt 

 niet minder noodzakelijk bij de zuivere waarneming. Immers juist 

 daardoor onderscheiden zich de waarnemingen der wijsgeeren van die 

 der gewone geleerden. Verbinding der feiten met hetgeen voorafgaat 

 en met hetgeen volgt: dat doet de wetten van harmonie en van ont- 

 wikkeling ontdekken, dat leert de toekomst uit het verledene voor- 

 spellen , dat veroorlooft uit het bestaan van het waarneembare tot het 

 onwaarneembare te besluiten. Toont de wijsgeer aan, dat ieder volk 

 slechts door de stadiën van fetichisme en polytheïsme naar het hoo- 

 gere monotheisme wordt opgevoerd, en dat deze godsdienstvorm ver- 

 band houdt met een bepaalden beschavingstoestand, dan mag men op 

 dien dubbelen grond het hopelooze van zekeren zendingsarbeid voor- 

 spellen. Wordt door den wijsgeer geleerd , wat het familieleven is en hoe 

 de leer der statica met die der dynamica verband houdt , dan zal men er 

 niet aan denken, ontwikkelingstoestanden op te dringen, die slechts bij een 

 hoogeren huiselijken en maatschappelijken zin passen. Weet de wijsgeer te 

 bewijzen , dat ook het maatschappelijke leven aan vaste regels is gebonden , 

 dan zal men het niet meer wagen storend daarin te grijpen en door on- 

 staatkundige voorschriften slechts den gang der beschaving tegen te gaan. 



Zeer zeker, juiste waardeering der maatschappelijke verschijnselen is 

 door hunne samengesteldheid buitengewoon moeielijk , maar daartegen- 

 over staat dan ook, dat geene wetenschap een grootere verscheiden- 

 heid en uitgebreidheid van waarnemingsmiddelen aanbiedt. Daar- 



